Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-11-19T12:40:17.038232+00:00

Библи: Даниил

Библи: Даниил

1. ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

2. ОРОЛТО ҮГЭ

1. Даниил

1. Үгэ тайлбарилгын толи

2. Хабсаралта

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

БИБЛИ

Нангин Бэшэг оршуулгын институт

Россиин Библиин бүлгэм

Москва, 2024

УДК 22.05

ББК 86.37-2

Б 59

Утверждено к печати ученым советом

Федерального государственного бюджетного учреждения науки

Института языкознания Российской академии наук

Рецензенты:

доктор филологических наук Дамбуева П. П
доктор филологических наук Харанутова Д. Ш.

Электронные и аудиоверсии переводов Библии на бурятский язык можно найти на сайте Института перевода Библии
https:
ibt.org.ru/media?id=BUR

Библи. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2024. – 2304 с.

ISBN 978-5-93943-336-5

Газар дэбисхэрэй зураг:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles

© The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2024

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2024

© Оформление. Институт перевода Библии, 2024

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

ОРОЛТО ҮГЭ

ОРОЛТО ҮГЭ

Библи гээшэ юун бэ

«Библи» гэжэ үгэ хадаа «ном» гэһэн удхатай грек үгэһөө гарбалтай. Библи христиан заншалаар, мүн иудей ба лала (ислам) шажангуудта зарим хубяараа, Нангин Бэшэг гэжэ тоологдодог. Тэрэ хоёр гол хубида хубаагдана:

Хуушан Хэлсээн. Эдэ 39 ном Иисүүс Христоосой мүндэлхын урда тээ нэгэ хахад мянган жэлэй туршада эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй. Номуудай гол удха – Бурхан болон еврей арадай хоорондохи харилсаан. Энэ согсолбори дотор еврей арадай түүхэ, шажанай хуули ёһонууд ба Израилиин олониитын гурим журамууд, Бурханда магтаал үргэһэн һайхан шүлэгүүд ба дуунууд, зальбарал, гүнзэгы оюун бодолнууд, ерээдүй саг тушаа лүндэн табилга ба бусад олоор дайралдана.

Бурханай ба Тэрэнэй шэлэн абаһан арад түмэн болохо еврейнүүдэй хоорондохи харилсаанда шухала үүргэ дүүргэһэн Моисейн нэрээр түрүүшын табан ном нэрлэгдэнхэй: Моисейн табан ном. Заримдаа Моисейн Һургаал гээд эдэ табан номые нэрлэдэг. Удаадахи номууд тухай хэлэбэл, Эзэнэй үреэһэн орон нютагта израильшуудай ажабайдал, удамаршад болон хаашуулайнь амжалта ба доройтолго тэдээн дотор зураглагдана. Дараань, ирагуу найраглалай түхэл маягаар зохёогдоһон номууд һубарина. Тэдэ болбол ямар аргаар Бурханда магтаал үргэхэб, сэсэн мэргэн ухаатай болохоб гэжэ бидэниие һургана. Эзэнэй айладхал арад түмэндэ дамжуулдаг ба Бурханда үнэн сэхэ байхые уряалдаг Ехэ болон Бага лүндэншэдэй номууд Хуушан Хэлсээнэй түгэсхэлдэ оруулагданхай.

Шэнэ Хэлсээн. Эдэ 27 ном Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа, манай ээрын 1-дэхи зуун жэлдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ бэшэгдээ бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үндэһэн һуури тухай дурдабал, оршолон дэлхэйе Абарагша Иисүүс Христоосой амидарал, һургаал, наһа баралга ба амидыралга тухай хөөрэһэн дүрбэн Һайн Мэдээсэл болоно. Тэдэнэй удаа – Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд тухай ном. Иисүүсэй огторгойдо дэгдэһэнэй һүүлээр христиан бүлгэмэй ажабайдал, Римэй хаан ороной дэбисхэр дайдаар шабинарайнь Һайн Мэдээсэл тараажа эхилһэн тухай энэ ном соо хэлэгдэнэ. Дараань – Христоосой шабинарай бэшэһэн хандалганууд. Тэдэ хадаа христиан бүлгэмүүдые болон ганса нэгэ хүнүүдые этигэл һүзэгэйнь талаар дэмжэн, Эзэндэ һайшаагдама ажабайдал сахин һуухыень уряална. Шэнэ Хэлсээнэй түгэсхэл ном бол Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ мүн. Бурханда эсэргүү хүсэн бүримүһэн дарагдаха гэһэн удха тэрээн соо далда хэлээр зураглагдана.

Библи буряад хэлэндэ оршуулга

Бэшэгдэһэн сагһаа хойшо энэ нангин Ном дэлхэйн угаа олон хэлэнүүдтэ оршуулагдаһан юм. Мүнөө сагта дэлхэй дээрэ 7 мянга үлүүтэй хэлэнүүд бии. Тэдэнэй 700-дань шахуу Библиин бүхы номууд оршуулагданхай. Библиин зарим хуби үшөө 2 мянган хэлэн дээрэ хүрбүүлэгдээ.

Ородой Библиин бүлгэмэй ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институдай оршуулагшадай бүлэг энэ гайхамшагта номые буряад хэлэндэ оршуулжа, мүлин-заһан бэлэн болгоо. Тус бүлэгэй бүридэлдэ буряад хэлэнэй мэргэжэлтэд, бэшээшэд, мүн Ородой болон хари гүрэнүүдэй мэргэжэлтэд оролсоо. Оршуулга хадаа удхын ба түхэл маягай талаар хэдэн шатын шалгалта дабан гараа. Оршуулагшадай бүлэгэй гол зорилгонь еврей, арам, грек хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй эхэ бэшэгэйнь удхые зүбөөр дамжуулха гээшэ бэлэй. Энэ даабари дүүргэхын тула оршуулагшадай бүлэг Библиин талаар мүнөө үеын нэрэ хүндэтэ тайлбаринуудые хэрэглээ, мүн тиихэдэ Библиин урданай болон оршон сагай хэдэн хэлэнүүдтэхи оршуулгануудтай сасуулан шалгаа һэн. Иигэжэ анханай удхыень зүбөөр дамжуулан гаргаха гээшые ажал хүдэлмэриин гол ёһо гурим болгон баримталжа, оршуулагшадай бүлэг хүдэлөө юм. Гадна, бидэ тус удхыень бүгэдэ зоной ойлгохоор, оршон үеын удха зохёолой һайхан хэлэн дээрэ хүрбүүлэн гаргахые оролдообди. Зарим уншагшадта урданай үгэ гэжэ һанагдамаар нэгэ тэды үгэ оршуулгадаа хэрэглэхэ ушар гарадаг байгаа. Байн-ошон эдэ үгэнүүд буряад хэлэндэ дахин үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болохо гэжэ найданабди.

Библи буряад хэлэндэ оршуулха ажал олон жэлэй туршада үргэлжэлөө. 2010 ондо Шэнэ Хэлсээн хэблэгдээ, мүн Хуушан Хэлсээнэй «Эхин» гэжэ ном хэблэгдээ бэлэй. Эдэ хадаа туршалгын хэблэлнүүд байгаа мүн. Харин мүнөө буряад уншагшад түрэл хэлэн дээрээ Библиин дүүрэн согсолбори уншаха аргатай болобо. Энэ хадаа түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ Библиин бүхы номууд буряад хэлэн дээрэ нэгэ хабтаһан доро хэблэгдэн гараба гээшэ. 19-дэхи зуун жэлдэ Британиин шажан дэлгэрүүлгын холбооной шажан дэлгэрүүлэгшэд Библиин бүхы номуудые оршуулаад, нэгэ хабтаһан доро бэшэ, харин ами аминдань хэблээ. Тэрэ оршуулга хуушан монгол бэшэг дээрэ хэгдэһэн ушарһаа мүнөө тэрэниие гансал эрдэмтэд ойлгохо аргатай. Туршалгын хэблэлнүүд шалгагдаа, алдуунууд заһагдаа, уншагшадай дунда асуулта ябуулагдажа, дүнгынь анхаралда абтаа, зарим ойлгосогүй, орёо удхатай үгэнүүд һэлгэгдээ.

Текст хэдэн бүлэг болон үгүүлэлнүүдтэ хубаагдахадаа, Библиин ород хэлэн дээрэхи Синодальна оршуулгые дагаа. Гэбэшье зарим ушарта хоёр-гурбан үгүүлэл нэгэдхэгдэжэ, үйлэ хэрэгүүдые гү, али удха эли тодоор гаргаха гэһэн зорилго нэн түрүүн хэрэгжүүлэгдээ. Буряад хэлэндэ оршуулгын үндэһэн боложо абтаһан номһоо ондоо, грек хэлэндэхи һүүлэй оршуулгануудһаа үндэһэлһэн зарим үгүүлэлнүүд Шэнэ Хэлсээнэй ород Синодальна оршуулга дотор дайралдана. Иимэ үгүүлэлнүүд буряад оршуулгада оруулагдаагүй, сноско соо заагдаа.

Буряад уншагшад болбол ород соёл болон удха зохёолые һайн мэдэхэ ушарһаа мэдээжэ хүнэй гү, али орон нютагай нэрэнүүд зарим газарта ород Синодальна оршуулгые даган, тэрэ зандаа үгтөө. Харин бидэ гол түлэб эхэ хэлэн дээрээ хүнэй ба нютагай нэрэнүүд ямараар дуулданаб, тиимээр лэ хүрбүүлхые оролдообди. Тиихэдэ ород бэшэлгэнь али болохоороо анхарагдаа ааб даа.

Туһа болохо хабсаргалтанууд

Тус оршуулга ойлгоходо туһа болохо материалнууд энэ хабтаһан доро хабсаргаатай. Эдэ бол Библиин хуби бэшэ гээд ойлгохо хэрэгтэй, имагтал туһаламжа. Юрын бэшэ, эртэ урдын энэ номые ойлгоходо зондо туһалха гэжэ найдажа, бидэ эдэниие оруулаабди. Ном бүхэнэй урда оролто үгэ бэшэгдээ. Тэрээн дотор номой гол сэдэбүүд, зохёолшон болон бэшэгдэһэн үе саг тухайнь нэгэ тэды мэдээн уншагшадта дурадхагдана. Номуудай бүлэг бүхэн багахан хубинуудта удхаараа хубаагдажа, эдэ хубинуудта нэрэ үгтөө. Библиин зарим хэһэг һайнаар ойлгохын тула адлирхуу хэһэг зааһан мэдээнүүд оруулагдаа.

Зарим ушарта тобшо сносконууд үгтэжэ, ойлгоходо орёо нэрэнүүдэй, үгэнүүдэй болон тэрэ урданай сагай ажабайдалай тусгаар илгаанууд удхалан бэшэгдээ. Мүн энэ-тэрэ орёо үгүүлэлые ондоогоор ойлгомоор гэжэ гү, али урданай хуйламал бэшэгүүдэй хоорондохи зүрилдөөн тухай хуряангы мэдээн хуудаһанай доро үгтэнэ.

Библи соо оло удаа дайралдадаг гол шухала ойлгосонуудые тайлбарилга хэблэлэй түгэсхэлдэ оруулагдаа. Тэрэ үни үе сагай түүхые зүбөөр ойлгохын тула үнгэтэ газар дэбисхэрэй зурагууд ниитэлэгдээ.

Түгэсхэл

Библи болбол хүн түрэлтэнэй түүхэдэ Агууехэ ном гээшэ. Элдэб шажангуудай түлөөлэгшэд энээниие баталдаг. Библи хадаа тад ондоо үе саг ба ажамидарал, эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэхи зоной туйлалта, ажабайдалые зураглаһан түүхын үнэтэ баталамжа мүн. Дэлхэйн уран һайханай һанда тоо томшогүй дүрэ образуудай, үйлэ хэрэгүүдэй хүгжэлтэ бэлэглэһэн гол үндэһэн хадаа Библи болоно. Гэхэтэй хамта, Библи гээшэ уран зураашад, зохёолшодой бүтээлэй һабагша татадаг һанһаа, түүхын баталамжаһаа үлүү ехэ. Библи гээшэ Бурханай болон хүнэй хоорондохи харилсаанай бэшэг, улад зондо Тэрэнэй заабарилһан захяа заабари, хүнэй дүрсэ абажа, дэлхэй дээрэ Бурханай ажаһууһан, номнол ябуулһанай гэршэлгэ мүн. Бүтээгшын арад зондо айладхал ойлгохоёо эрмэлзэн уншагша нэгэндэл Нангин Бэшэгэй удха нээгдэдэг.

Бурханай үгые буряад арадта энэ оршуулга бүримүһэн дамжуулха, зон Эзэндэ бүхы зүрхэ сэдьхэлээрээ этигэн, Һайн Мэдээсэлэй ёһо гуримуудые сахин ажаһууха гэжэ найданабди. Ородой Библиин бүлгэм ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институт энэ Нангин Бэшэг оршуулһан, заһабарилһан бүхы мэргэжэлтэдтэ баяр баясхалан хүргэнэ. Тус оршуулгые хэблэхэдэ туһалһан зондо мүн лэ баяр хүргэнэбди.

Даниил

Даниил

1. Даниил лүндэншын ном

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

Даниил лүндэншын ном

Даниил лүндэншын ном

Номой түрүүшын хубиин үйлэнь еврей арад түмэнэй хэрзэгы хатуу хариин дайсан Вавилооной хаан Навуходоносорой дарлалта доро, баряанда байхадань болоно. Саашадаа ниислэл хото Вавилоон Перс болон Мидиин сэрэгтэ диилдэжэ, лүндэншэ Даниил ондоо хаанай хажууда алба хэхэ, тэндэшье тэрэ олон аюултай ушарха.

Номые хоёр хубида хубаамаар. Түрүүшын хубида (1–6-дахи бүлэгүүд) Даниил болон тэрэнэй нүхэд тушаа зургаан үгүүлэл үгтэнхэй. Ямаршье сагта, ямаршье эрхэ нүхэсэлдэ, аюултайшье үедэ, Бурханда болон айладаһан Һургаалдань үнэн сэхэ байха гээшэ угаа шухала гэжэ зохёолшо элдэб жэшээ хэрэглэн батална. Өөртэнь үнэн сэхэ зониие Бурхан абаржа, дайсадыень номгоруулжа шадаха.

Номой хоёрдохи хубида (7–12-дохи бүлэгүүд) бусад арадуудай дунда еврейнүүдэй саашанхи хуби заяан тухай Даниилда Эзэнэй эльгэһэн үзэгдэлнүүд тухай хэлэгдэнэ. Эдэ үзэгдэлнүүд хадаа хэрзэгы шэрүүн засаг түрые ондоо засаг түрэ һэлгэдэг, гэбэшье алишье засаг хэтэ мүнхэдөө тогтодоггүй гэжэ һүлдэ тэмдэгүүдые хэрэглэн зураглагдана. Эсэсэй эсэстэ Эзэн «хүн түрэлтэнэй хүбүүндэл адли» тусхай хааниие эльгэхэ, Тэрэнэй засаглал гансашье Израиль дээрэ бэшэ, хэтэ мүнхын байха.

Энэ номой горитой хуби еврей бэшэ, араам хэлэн дээрэ бэшээтэй. Тэрэ үедэ Дүтын Дурна зүгэй элдэб арадууд хоорондоо араам хэлэн дээрэ ойлголсодог бэлэйл.

1

Дүрбэн хүбүүд Навуходоносорой ордондо

1^1Иудын хаан Ёякиимэй гурбадахи жэлээ зонхилжо байха үедэ Вавилооной хаан Навуходоносор Иерусалимда добтолжо, хотые бүһэлэн сэрэгээрээ жагсаба+. 2Иудын хаан Ёякиим хааниие барихыень, Һүмын үнэтэ тахил табагуудые дээрмэшэлэн абахыень Эзэн Бурхан тэрээндэ зүбшөөжэ, Навуходоносор Шинаар руугаа бусахадаа, тэдэ үнэтэ тахил табагуудые өөрынгөө бурханай үргөө соо оруулба+.

3-4Нэгэтэ хаан Иудын хаашуулай болон түшэмэл ноёдойнь үринэр болохо хүбүүдые асархыень түшэмэлнүүдэйнгээ ноён Ашпэнаазда даалгаба. Ямаршье эрэмдэггүй, сэбэр гоё, хурса ухаатай, һүбэлгэн, эрдэмтэй хүбүүдые тэрэ шэлэхэ ёһотой байгаа. Тэдэ хүбүүд хаанай ордон соо алба хэхэеэ шэлэгдэхэ һэн. Тиимэһээ тэдэниие Вавилоон зоной хэлэ бэшэгтэ һургаха тухай хаан хэлээ бэлэй. 5Тэдэ хүбүүдтэ эгээл һайн эдеэ хоол үдэр бүри үгтэдэг байха гэжэ тэрэ мүн лэ захираа. Гурбан жэл соо иигэжэ хүмүүжүүлэгдээд, тэдэ хаанда алба хэдэг болохо ёһотой байгаа.

6Иудын обогһоо шэлэгдэн абтаһан хүбүүдэй дунда Даниил, Ханаанияа, Мишаһээл, Азаария гэгшэд байлсаа+. 7Түшэмэлнүүдэй ахалагша ноён тэдээндэ шэнэ иимэ нэрэнүүдые үгэбэ: Даниилдэ Бэлтэшаццаар, Ханаанияада Шадраах, Мишаһээлдэ Мэшаах, Азаарияада Абээд-Нэгоо+.

8Хаанай эдидэг эдеэ, уудаг унда уужа, бэеэ бузарлажа байхагүйн тула Даниил тэдэниие эдихэ-уухагүйб гэжэ өөртөө шэбшэн хэлээд, хаанай эдеэ хоол барихагүй тухайгаа түшэмэлнүүдэй ахалагша ноён Ашпэнаазые гуйба+. 9Бурхан түшэмэлнүүдэй ахалагша ноёниие Даниилда эльгэтэй, эелдэрээр хандадаг болгоһон байгаа+. 10Гэбэшье Ашпэнааз Даниилда иигэжэ хэлэбэ:

– Эзэн хаан өөрөө таанадай эдеэ хоол тухай һанаагаа табяа бшуу. Үетэнһөө туранхай, муугаар харагдаа һаатнай, тэрэ намайе зэмэлээд, толгойн саазада хүртүүлхэл.

11Түшэмэлнүүдэй ахамад ноён тэдээндэ харуул болгон нэгэ хүниие табиһан байгаа. Даниил тэрээндэ:

12– Арбан үдэрэй туршада бидэндэ гансал ургамал ногоо, хара уһа үгэдэг байг лэ. Иигэжэ бидэниие шалган туршыт даа+. 13Арбан хоногой үнгэрһэнэй удаа хаанай эдеэ хоол баригша хүбүүдтэй бидэниие сасуулжа хараарайгты. Тиигээд маанадтай юу хэхэеэ шиидээрэйгты, – гэбэ.

14Тэрэ үгыень дуулажа, арбан хоногой туршада шалгаха гэжэ шиидэбэ. 15Арбан үдэрэй үнгэрһэнэй удаа Даниил, мүн гурбан нүхэдынь хаанай эдеэ хоол баригша хүбүүдтэ орходоо һураггүй шиираг, сэбэр гээд тодорбо. 16Иигэжэ харуулшан элбэг-дэлбэг эдеэ хоол, үзэмэй дараһан архииень өөртөө абажа, тэдээндэ ургамал ногоол үгэдэг байгаа һэн.

17Эдэ дүрбэн хүбүүдые Бурхан ухаатай, сэсэн мэргэн болгоо һэн. Тэдэ ном уншажа, эрдэмтэй болоо. Даниил үшөө элдэб үзэл үзэдэг, зүүдэ тайлбарилдаг шэдитэй һэн+.

18Хаанай тогтооһон сагай ерэхэдэ, түшэмэлнүүдэй ахамад ноён тэдэ бүгэдэ хүбүүдые Навуходоносорто харуулба. 19Хаан тэдээнтэй хөөрэлдөөд, Даниил, Ханаанияа, Мишаһээл, Азаария гэгшэдые эгээл эрхимүүд гэжэ шэлэбэ. Иигэжэ тэдэ хаанай ордон соо алба хэдэг болоо бэлэй. 20Ямаршье хэрэгээр зүбшэл заабари асуухадаа, эдэ хүбүүд хан түрэ соомни байгааша мэргэшүүлһээ, үзэлшэдһөө долоо дахин дээрэ гэжэ хаан шиидээ һэн+.

21Вавилоониие Киир хаанай диилэһэн саг хүрэтэр Даниил тэндэ байгаа бэлэй+.

2

Навуходоносорой зүүдэн

2^1Навуходоносор хаан хоёрдохи жэлээ зонхилжо байхадаа нэгэ зүүдэ хаража, амар заяагүй боложо, унтажа шадахаа болёо бэлэй[*]+. 2Зүүдыень тайлбарилжа үгэхыень хаан мэргэшүүлые, үзэлшэдые, эди шэдитэниие, зурхайша халдейшүүдые дуудахыень захирба. Тэдэ хаанай урда ерэбэ.

3Хаан тэдээндэ:

– Нэгэ зүүдэ харааб. Тиигээд һанаамни зобожо эхилээ. Юун гэһэн зүүдэн гээшэб гэжэ мэдэхэ хүсэлтэйб, – гэбэ.

4Халдейшүүд хаанда араам хэлээр[*]:

– Хүндэтэ хаан, мүнхэ оршохотнай болтогой! Бидэндэ, өөрынгөө богоолнуудта, зүүдээ хөөрэжэ үгэбэлтнай, тайлбарилжа үгэхэбди, – гэбэ+. 5Хаан халдейнүүдтэ харюусан:

– Иимэ зарлиг тунхагланаб. Хэрбээ таанар минии зүүдэ тайлбарилжа үгөөгүй һаа, хэһэг болгон сабшагдахат, гэр байрануудтнай һандаргагдаха+. 6Харин зүүдыем таажа, удхыень тайлбарилаа гээшэ һаа, таанад намһаа бэлэг-сэлэг, шагнал абахат, ямба хүндэнүүдтэ хүртэхэт. Зай, иигээд, ямар зүүдэ би хараабиб, тэрэм ямар удхатай гээшэб гэжэ намда тайлбарилагты, – гэбэ+.

7Тэдэ дахин:

– Хаан, маанадта, өөрынгөө богоолнуудта, тэрэ зүүдэеэ хөөрэжэ үгыт, тиихэдэтнай тайлбарилжа үгэхэбди, – гэжэ хэлэбэ. 8Хаан:

– Саг хонжохоёо татажа байгаашыетнай би лаб мэдэжэ байнаб. Зарлигаа таанадта урид айладхааб, энээниие хүн бүхэнтнай мэдэнэ. 9Зүүдыем тайлбарилжа үгөөгүй һаатнай юун болохоб гэжэ мэдэнэт, тиимэһээ саг татажа байнат. Байһаар байдал хубилжаш магад гэжэ һанаад, таанад намда худал хэлэжэ байхаар хэлсэнхэйт. Харин ямар зүүдэ хараһыем намда хэлэгтылши, тиихэдэтнай зүүдыем тайлбарилжа шадаха гэжэ би таанадта этигэхэб, – гэжэ хэлэбэ+.

10Халдейшүүд хаанда:

– Дэлхэй дээрэ хэншье танда энээниие хэлэжэ шадахагүй. Ямаршье агууехэ, угаа шадалтай нэгэшье хаан энээндэл адли юумэ эльбэшэнһээ, зурхайшанһаа, сэсэн мэргэн халдейһээ асуужа байгаагүй юумэл. 11Үндэр түрэлтэ хаанай асуужа байгаа зүйлдэ гансал бурхад харюу мэдэхэ. Харин тэдэ зоной дунда ажамидардаггүй шуу, – гэжэ харюусаба.

12Энээндэ хаан угаа уурлажа, уур хилэн дундаа Вавилоондо байгааша сэсэн мэргэн бүхы зониие усадхаха гэһэн захиралта гаргаба+.

Бурхан Даниилда Навуходоносорой зүүдэ нээнэ

13Сэсэн мэргэшүүлые үгы хэхэ гэһэн зарлигай тунхаглагдахада, Даниил нүхэдтэеэ хамта мүн лэ усадхагдаха ёһотой байгаа. 14Харин тэрэ угаа сэсэн, болгоомжотой үгэнүүдые хэрэглэн, Вавилоондохи байгаа мэргэшүүлые усадхаха гэһэн үүргэтэй, хаанай түшэмэл ноён Ариоохдо хандаба. 15Тэрэ иигэжэ асууба:

– Хаанай түшэмэл ноён! Хаан юундэ иимэ шэрүүн зарлиг гаргаа гээшэб?

Ариоохой энэ хэрэгые ойлгуулһанай удаа 16Даниил хаанда ошожо, зүүдэ тайлбарилхын тула өөртэнь нэгэ хэды саг хугасаа үгэхыень гуйба. 17Гэртээ ерээд, тэрэ нүхэдтөө – Ханаанияа, Мишаһээл, Азаария гэгшэдтэ энээн тушаа хөөрэжэ,+
18Вавилооной сэсэн мэргэшүүлтэй хамта өөһэдөө хосорхогүйн тула Огторгойн Бурханһаа хайра эрихэ, нюуса эли болгохыень гуйха хэрэгтэй гээд хэлэбэ.

19Һүни Даниил үзэгдэл үзэжэ, нюусын тайлбари мэдэбэ. Тиигээд тэрэ Огторгойн Бурханда магтаал соло дуудаба. 20Даниил иигэжэ тунхаглаба:

– Хэтын хэтэдэ Бурханай нэрэ үреэл үршөөлтэй байхань болтогой!

Тэрэ сэсэн мэргэн, хүсэн түгэс.

21Үе сагуудые, жэлэй дүрбэн саг Тэрэ һэлгэдэг,
хаашуулые хан шэрээһээнь буулгадаг, табидаг,
сэсэн мэргэн ухаа ухаатайшуулда, боро ухаа һүбэлгэн зондо үгэдэг+.

22Гүн доогуур хадагалаатай, нюуса зүйлнүүдые эли болгодог,
харанхыда байгааша зүйлнүүдые мэдэдэг,
гэрэл туяагаар Өөрөө толордог+.
23Та намда сэсэн мэргэн ухаа, хүсэ үршөөгөөт,

Таниие, уг удамайнгаа Бурханиие, магтан, түүрээн байналби.

Гуйһан гуйлтыемнай дүүргээт,
хаанай хэрэгые манда эли болгоот.

24Энээнэй удаа Даниил Вавилооной сэсэн мэргэшүүлые үгы хэхэ даалгабаритай тушаалтан Ариоохто ошожо, иигэжэ хэлэбэ:

– Вавилооной сэсэн мэргэн зониие бү хюдыт! Намайе хаанда оруулыт, зүүдыень би тайлбарилхаб.

25Ариоох тэрэ дары Даниилые хаанда абаашаад:

– Иудын хаан түрэһөө туугдан асарагдааша зоной дунда танай зүүдэ тайлбарилжа шадаха хүниие олооб, – гэбэ ха.

26Хаан Даниилда (тэрэ мүн лэ Бэлтэшаццаар гэжэ үшөө ондоо нэрэтэй бэлэй):

– Минии хараһан зүүдэ, зүүдэнэйм удха ши хэлэжэ шадаха юм гүш? – гэжэ асууба.

27Даниил хаанда иигэжэ харюусаба:

– Үндэр түрэлтэ хаанай асуужа байһан нюусые сэсэн мэргэшүүлшье, шэбшэн харадаг зоншье, эльбэ жэльбэтэйшүүлшье, зурхайшадшье таажа шадахагүй. 28Харин огторгойдо нюуса нээдэг Бурхан бии. Эсэсэй эсэстэ юун болохоб гэжэ Тэрэл Навуходоносор хаанда элирүүлэн харуулаа. Унтаридаа унтажа байхадаа та иимэ зүүдэ хараат:+
29Ерээдүй саг тушаа һанаагаа табин зүүдэлөөт. Нюуса элирүүлэгшэ юун болохо байһые танда харуулаа. 30Энэ нюуса намда нээгдэхэдээ, бусадһаа минии сэсэн мэргэн байһандам бэшэ, харин үндэр түрэлтэ хаан, танда тайлбарилжа үгэхым, һанааетнай хүлгөөжэ байгааша зүйлнүүдые ойлгуулхым тула нээгдээ юумэл+.

Замба түбиин дүрбэн хаан түрэ

31Үндэр түрэлтэ хаан, та мантан гэгшын хүрэгэй урдатнай зогсожо байһые хараат. Тэрэ хүрэг яла-сала толорһон, угаа һүрөөтэй бэлэйл. 32Толгойнь сэбэр алтаар, сээжэ, гарнуудынь – мүнгөөр, ташаа, гуянь – гуулинаар, 33шэлбэнь түмэрөөр, хүлэйнь улын зарим хуби түмэрөөр, заримань шабараар хэгдэнхэй байгаа[*]. 34Тиигээд хараһаар байтартнай хэнэйшье гар хүрөөгүй байхада хабсагайһаа шулуун өөрөө хамхаран унажа, мантан хүрэгэй түмэр болон шабар хүлнүүд дээрэ унаад, бута сохибо. 35Тэрэ дары түмэр, шабар, гуулин, мүнгэн, алтан бутаржа, нажарай сагта гүмнээ дээрэ хиидэдэг мэхиинэ мэтэ болоод, һалхинда туугдажа, һэе мүргүй үгы болобо. Мантан хүрэг дээрэ унааша тэрэ шулуун агуу хада боложо, бүхы газар дэлхэйе эзэлбэ.

36Иимэл даа, тэрэ зүүдэн! Мүнөө, үндэр түрэлтэ хаан, тэрэнэй удха тайлбарилхам.

37Та бүхы хаашуулһаа эгээл хүсэ шадалтай хаан болонот. Огторгойн Бурхан танда хаан түрэ, засаг, хүсэ, нэрэ суу үршөөгөө+. 38Хүн түрэлтэниие, хаанашье байг, ан арьяатаниие, жэгүүртэ шубуудые танай мэдэлдэ Тэрэ үгөө. Тэрэ хүрэгэй алтан толгой гэбэл, та болонот+. 39Танай һүүлээр танһаа багашаг нэгэ хан түрэ оршохо, удаань гуулин хаан түрэ газар дэлхэйе зонхилон байха+. 40Дүрбэдэхи хаан түрэ түмэртэл адли хатуу байха. Түмэрэй бүхы юумэ буталан, һандаргаан байдагтал тэрэ хаан түрэ бүхы юумэ буталан, һандаргаан байха+. 41Үшөө зарим хубинь шабараар, заримань түмэрөөр хэһэн хүл, хургануудые хараа бэлэйт. Энэ хадаа хаан түрэ хубаарха гэһэн удхатай. Тэрэ түмэртэл адли зарим үедөө хатуу шанга байха, юуб гэхэдэ, шабартай худхарһан түмэр хараа бэлэйт. 42Хүлэйнь хургад зарим хубидаа түмэрөөр, зарим хубинь шабараар хэгдэнхэй бэлэй, тиимэһээ хан түрын зарим хубинь шанга, заримань һула байха. 43Түмэрэй шабартай худхараад байһые хараа бэлэйт. Нэгэ яһанай зон нүгөө яһанай зонтой гэрлэн байха, гэбэшье түмэр шабартай яашье худхардаггүй шуу, тэрээндэл адли тэдэ нэгэн бүтэн боложо шадахагүй. 44Тэдэ хаан түрэнүүдэй үедэ Огторгойн Бурхан хэтэ мүнхэдөө һандархагүй, бусад арадта диилдэхэгүй нэгэ хаан түрэ байгуулжа, тэрэнь бүхы хаан түрэнүүдые һандаргаажа, өөрөө мүнхэ оршохо+. 45Тиимэһээл хэнэйшье гар хүрөөгүй байхада хабсагайһаа шулуунай өөрөө хамхаран унахые, түмэр, гуулин, шабар, мүнгэ, алта буталхые та хараа бэлэйт. Ерээдүй сагта юун болохо байһые агууехэ Бурхан иигэжэ үндэр түрэлтэ хаанда мэдүүлээ гээшэ. Танай зүүдэн зүйтэй, тайлбаринь зүб!

Хаан Даниилые шагнана

46Тиихэдэнь Навуходоносор хаан Даниилай урда доро дохижо, бэлэг үргэл, үнэтэ уталгануудые тэрээндэ үгэхыень захирба+. 47Тиигээд хаан Даниилда:

– Үнэхөөрөөл танай Бурхан бурхадай дунда эгээл ехэ Бурхан, хаашуулай Захирагша, Нюуса нээгшэ мүн. Шинии энэ нюуса таажа хэлэхэдэ би энээндэ этигэбэб+.

48Тиигээд хаан Даниилда ехэ тушаал үршөөжэ, үнэтэ сэнтэй олон бэлэг-сэлэгүүдые үгэжэ, бүхы Вавилооной захирагша болон Вавилооной бүхы сэсэн мэргэшүүлэй ахамад болгобо. 49Харин Даниил хааниие гуйжа, Шадраахые, Мэшаахые болон Абээд-Нэгоое Вавилооной захирагшад болгожо, өөрөө хаанай хажууда үлөө бэлэй.

3

Гурбан хүбүүд алтан хүрэгтэ мүргэхэеэ арсана

3^1Навуходоносор хаан жаран тохой ута, зургаан тохой арай болохогүй үргэн алтан хүрэг бүтээжэ, Вавилооной Дураа гэдэг нюруу газарта табиха тухай захирал гаргаба+. 2Тиигээд өөрынь үүсхэлээр бүтээгдэһэн тэрэ хүрэг арюудхаха ёһололдо бүхы тушаалтадые – түшэмэлнүүд, амбан ноёд, хэрэг эрхилэгшэд, мүн тиихэдэ зүбшэгшэд, мүнгэн һангай ноёд, шүүбэрилэгшэд, бүхы газар уһанай ноёд, тушаалтадай ерэхэ тухай тэрэ захирба.

3Эдэ бүхы тушаалта ноёдой сугларжа, Навуходоносор хаанай байгуулһан хүрэгэй урда зогсон байхада 4хаанай хуули эрхэнүүдые айладхагша шангаар тунхаглаба:

– Бүхы арадууд, обогууд, бүлээлингүүд, шагныта! 5Үхэр бүреэгэй, лимбын, ятагай болон бусад хүгжэм дууламсаараа доошоо һүгэдэн унажа, Навуходоносор хаанай байгуулһан алтан хүрэгтэ мүргэхэ ёһотойт. 6Хэн һүгэдэнгүй, мүргэнгүй байнаб, аһажа байһан пеэшэн руу тэрэ дары хаюулха!+

7Үхэр бүреэгэй, лимбын, ятагай болон бусад хүгжэм дууламсаараа бүхы арадууд, обогууд, бүлээлингүүд доошоо һүгэдэн унажа, Навуходоносор хаанай байгуулһан алтан хүрэгтэ мүргэбэ.

8Энэ үедэ халдейшүүдэй зариман иудейнүүдые хоблон муушалха арга гаргаба ха+. 9Тэдэ Навуходоносор хаанда:

– Үндэр түрэлтэ хаан, мүнхэ оршохотнай болтогой!+
10Хүгжэм дууламсаараа хүн бүхэн һүгэдэн унажа, алтан хүрэгтэ мүргэхэ ёһотой гэһэн захиралта та гаргаа бэлэйт. 11Хэн нэгэн доошоо унан һүгэдэнгүй, мүргэнгүй байбал, аһажа байһан пеэшэн руу хаюулха ёһотой бэлэйл. 12Вавилоон орон нютаг захиран зонхилон байхыень танай табигша иудейнүүд Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо танай захиралта дууланагүй, бурхадыетнай шүтэнэгүй, байгуулһан алтан хүрэгтэтнай мүргэнэгүй, – гэжэ дуулгаба+.

13Навуходоносор хаан ехэ уурлан сухалдажа, Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоое асархыень захирба. Тэдэниие асархадань,+
14Навуходоносор:

– Шадраах, Мэшаах, Абээд-Нэгоо, таанадые минии бурхадые шүтэнэгүй, байгуулһан алтан хүрэгтэм мүргэнэгүй гэжэ дуулааб. Энэ үнэн гү? 15Тиимэ һаань, шэлэгты: үхэр бүреэгэй, лимбын, ятагай болон бусад хүгжэмэй абяа дууламсаараа һүгэдэн доошоо унажа, минии байгуулһан хүрэгтэ мүргэгты, мүргөөгүй гээшэ һаа, галаар бушаганажа байгша пеэшэн руу тэрэ дары хаюулхат. Тиихэдэ ямар бурхан таанадые абарха гээд һананат? – гэжэ хэлэбэ+.

16Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо гурбан Навуходоносор хаанда хэлэбэ:

– Үндэр түрэлтэ хаан, энээндэ маанадай харюусахын хэрэг үгы. 17Манай шүтэдэг Бурхан абарха аргатай гээшэ һаа, галаар дүрэлзэһэн пеэшэнһээшье, танай мэдэлһээшье маанадые абархал. 18Харин тиимэ юумэнэй болоошьегүй һаань, та, үндэр түрэлтэ хаан, мэдэжэ байгты: бурхадтатнай шүтэхэгүйбди, байгуулһан алтан хүрэгтэтнай мүргэхэгүйбди, – гэжэ харюусаба.

19Навуходоносор хаан угаа сухалдажа, Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо гэгшэд руу хүри-улаанаар хараад, урдынхидал орходоо долоо дахин ехээр пеэшэ түлин халаахые захирба+. 20Тиигээд сэрэгэйнгээ эгээл хүсэтэй зондо Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо гэгшэдые хүлижэ, галаар бушаганажа байгша пеэшэн руу хаяхыень захирба. 21Хубсаһатай зандань – үмдэ, самсатайнь, малгайтайнь, юрэдөө, бүхы хубсаһаарнь – тэдэниие хүлижэ, сэрэгшэд гал дүлэн пеэшэн руу хаяба.

22Хаанай хатуу захиралтын ёһоор, пеэшэн угаа ехээр халаагдаһан байжа, Шадраах, Мэшаах, Абээд-Нэгоо гэгшэдые гал руу хаягша зон өөһэдөө шатан хосорбо. 23Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо хүлеэтэй зандаа галаар бушаганаһан пеэшэн руу унаа бэлэй.

Хүбүүдэй гайхалтай абаралга

24Гэнтэ Навуходоносор угаа гайхан, хүл дээрээ собхорон бодожо, түшэмэлнүүдһээ асууба:

– Гурбан хүниие хүлеэтэй зандань гал руу шэдээ бэшэ аалди?

Тэдэнь:

– Мүн даа, үндэр түрэлтэ хаан! – гэжэ харюусаба.

25– Теэд би дүрбэн хүниие гал дүлэн соо хараналби! Тэдэ ямаршье хүлилгэгүй, бүрин бүтэн зандаа гал соогуур сүлөөтэй ябажа байна. Дүрбэдэхи хүниинь бурхандал адли! – гэжэ Навуходоносор хэлэбэ+.

26Тиигээд тэрэ аһажа байгша пеэшэнэй амһартада дүтэлөөд:

– Шадраах! Мэшаах! Абээд-Нэгоо! Дээдэ Бурханай богоолнууд! Гарагты тэндэһээ! – гэбэ.

Тиихэдэнь Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоо гал дүлэн сооһоо гараба+. 27Түшэмэлнүүд, амбан ноёд, хэрэг эрхилэгшэд, хаанай бусад тушаалтад сугларжа, гал дүлэн эдэ зониие яагаашьегүй – толгойнь үһэн шатаагүй, хубсаһа хунарынь тэрэл зандаа, утаанайшье үнэргүй байһыень ойлгон хараба.

28Навуходоносор:

– Шадраахай, Мэшаахай, Абээд-Нэгоогой Бурханда магтаал үргэгты! Тэрэ тэнгэриин Эльгээмэлээ эльгээжэ, Өөртэнь этигэдэг богоолнуудаа абараа! Эдэ зон минии захиралта дуулангүй, ами наһаяа хайрлангүй, өөрын Бурханһаа ондоо бурхадта шүтэн мүргэхэеэ арсаал! 29Тиимэһээ ямар нэгэн арадай, обогой, бүлээлингэй хэн нэгэн Шадраахай, Мэшаахай, Абээд-Нэгоогой Бурхан тушаа баһан дуугарбал, хэһэг болгон сабшагдаха, гэр байрань һандаргаагдаха. Энэ Бурхандал адли абарха ондоо бурхан байхагүй, – гэжэ тунхаглаба+.

30Тиигээд хаан Шадраах, Мэшаах болон Абээд-Нэгоодо Вавилоон соо үшөө үндэр тушаалнуудые үршөөгөө бэлэй.

Навуходоносорой аймшагтай зүүдэн

31Навуходоносор хаан дэлхэй дээрэ ажаһуудаг бүхы арадуудта, обогуудта болон бүлээлингүүдтэ иигэжэ дуулгана:

– Амгалан тайбаниие, үнэр баян болохыетнай хүсэнэб!+
32Дээдэ Бурханай харуулһан дүлгэ тэмдэгүүд, гайхамшагта үзэгдэлнүүд тушаа таанадта хөөрэхэ хүсэлэнтэйб.

33Дүлгэ тэмдэгүүдынь ямар агууехэб!

Гайхамшагта үзэгдэлнүүдынь хэды шангаб!

Бурханай хан түрэ хэтэ мүнхэдөө оршохо,
засаг зонхилолтонь үеһөө үедэ үргэлжэлхэ!+

4

4^1Би, Навуходоносор хаан, гэртээ амар амгалан, ордон соогоо баян бардам ажаһуужа байгааб. 2Теэд нэгэ зүүдэ хаража, һүрдэн сошобоб; унтажа байхадаа хараһан зүйлни намайе айлгаба+. 3Зүүдыем тайлбарилхыень Вавилооной бүхы сэсэн мэргэшүүлые урдамни асарха тухай захирбаб. 4Тиихэдэм эльбэ жэльбэтэйшүүл, үзэлшэд, мэргэшүүл халдейшүүд, зурхайшад ерэбэ. Би тэдээндэ зүүдэеэ хөөрэбэб, харин тэдэ зүүдыем тайлбарилжа шадабагүй+.

5Тииһээр одоо Даниил (минии бурханай нэрээр тэрэниие үшөө Бэлтэшаццаар гээд нэрлэдэг) ерэбэ. Бурханай нангин һүлдэ тэрээндэ халин оронхой, би тэрээндэ өөрынгөө зүүдэ хөөрэжэ үгэбэб:+

6– Үзэлшэдэй ахамад болохо Бэлтэшаццаар! Шамда Бурханай нангин һүлдэ бии, ямаршье нюуса бэлэхэнээр элирүүлдэгши гээд би мэдэнэб. Минии хараһан зүүдэ, удхыень тайлбарилжа үгыш.

7Унтаридаа нойрсон байхадаа би иимэ зүүдэ харааб:

Газар дэлхэйн дунда үндэр гэгшын модоной ургажа байхые харааб+.

8Тэрэ урга ургаһаар, томо боло болоһоор
огторгой тулама үндэр болобо.

Газар дэлхэйн алишье хаяаһаа тэрэниие харамаар бэлэй.

9Һаглагар гоё набша намаатай,
бултанай хүртэхөөр олон жэмэс эдеэтэй,
ан арьяатан һүүдэртэнь амардаг, жэгүүртэ шубууд намаа соонь уурхайлдаг,
амитай бүхы юумэн тэрээнһээл эдеэ хоолоо олодог һэн.

10Унтаридаа нойрсожо байхадаа үшөө иимэ юумэ харабаб: огторгойһоо Нангин Харуулшан буужа, 11шангаар айладхаба:

Энэ модо отолон унагаагты,
мүшэр һалаануудынь сабшан һалгаагты,
набша намааень гүбеэд, алим жэмэсыень һэжэрэн унагаагты.

Ан арьяатан дороһоонь тэрьедэн ошог лэ,
шубуу шонхор набша сооһоонь ниидэн дэгдэг лэ.

12Гансал үндэһэниинь түмэр, гуулин гэнжэтэй, газар соо үлэг,
хээрын ногоон соо байг.

Шүүдэр тэрээн дээрэ унажа,
ан гүрөөлтэй хамта газарай ногоон соо байг лэ.

13Ухааниинь балартажа,
хүнэй бэшэ, амитанай ухаатай тэрэ болохо.

Иигэжэ долоон жэл үнгэрхэ.

14Энэ захиралта гэбэл, Харуулшадай шиидхэбэри,

Нангин гэгээнүүдэй айладхал!

Амиды бүхы зон мэдэн байг лэ:

хүн түрэлтэнэй хан түрэнүүдые Дээдэ Бурхан зонхилдог,

Өөрын дураар хэндэшье хан түрэ үгэдэг,
эгээл дорой хүнииешье хан шэрээдэ заларуулжа магад+.

15Иимэ зүүдэ би, Навуходоносор хаан, харабалби. Хан түрымни сэсэн мэргэн нэгэшье хүн тэрэниием тайлбарилжа шаданагүй. Харин шамда арюун Бурханай һүлдэ халин оронхой, тиимэһээ, Бэлтэшаццаар, ши зүүдыем тайлбарилжа шадахаш, хэлыш удхыень+.

Даниил Навуходоносорто зүүдыень тайлбарилжа үгэнэ

16Даниил, тэрэ мүн лэ Бэлтэшаццаар гэжэ нэрэтэй, нэгэ хэды саг соо зог татан зогсобо, юуб гэхэдэ, айдаһаниинь хүрөө бшуу. Хаан:

– Бэлтэшаццаар! Энэ зүүдэнһээ, тайлбариһаань бү айгыш даа, – гэбэ.

Бэлтэшаццаар:

– Эзэн хаамни! Таниие үзэн ядагшад иимэ зүүдэ үзэһэй, дайсадтатнай иимэ тайлбари тудаһай!+

17Танай хараһан модон мантан, гаһар, огторгой тулама үндэр, дэлхэйдэ хаагууршье харагдамаар бэлэй. 18Тэрэ үдхэн набша намаатай, бултанай хоолломоор алим жэмэстэй, доронь ан гүрөөл амидаржа, набша соонь жэгүүртэн уурхайлжа байгаа. 19Тэрэ болбол, үндэр түрэлтэ хаан, та болонот. Та агууехэт, хүсэ шадалтайт. Һүр жабхалантнай огтормой тулама, засаг зонхилолтотнай газар дэлхэйн хаяа хүрэтэр үргэлжэлнэ+.

20Нангин Харуулшанай огторгойһоо буужа, «модо отолжо, үгы хэгты, гансал түгсүүл үндэһэтэйнь хамта түмэр, гуулин гэнжэтэй, газарта, хээрэ ногоон соо үлөөгты. Тэрээн дээрэ шүүдэр унажа, ан арьяатантай хамта долоон жэлэй туршада байг» гэжэ айладхаһые та, үндэр түрэлтэ хаан, дуулаһан байнат. 21Энэ хадаа танда ямар үйлэ хуби Дээдэ Бурхан тодорхойлооб гэжэ харуулна гээшэл, минии эзэн хаан. 22Зоной дунда бэшэ, хээрын ан гүрөөлэй дунда амидархат. Малдал адли үбһэ ногоогоор хооллохот, шүүдэр дээрэтнай унан байха. Иигэжэ долоон жэл үнгэржэ, Дээдэ Бурхан лэ хүн түрэлтэнэй хан түрэнүүдые зонхилдог, һанаһан хүндөө тэдэниие үгэдэг гэжэ ойлгохот. 23Түгсүүл үндэһэтэйнь хамта үлөөхэ гэжэ захирһаниинь хадаа Огторгойн засаг зонхилолто ойлгоһонойтнай удаа хан түрэтнай танда бусаагдаха гэһэн удхатай.

24Тиимэһээ, үндэр түрэлтэ хаан, минии зүбшэл заабари шагнажа хайрлыт: нүгэлөө һайн хэрэгүүдээр, гэмтэ ябадалнуудаа үгытэй ядуу зондо энэрэл хайра үзүүлһэнээрээ арюудхыт. Тиибэл, амгалан байдалтнай үргэлжэлжэ магад+.

Навуходоносор Бурханда магтаал дуудана

25Навуходоносор хаантай эдэ бүгэдэ үнэхөөрөө тохёолдоо бэлэй.

26Арбан хоёр һарын үнгэрһэнэй удаа тэрэ Вавилоондохи ордон соогуураа алхалжа ябаба.

27– Энэл даа, агууехэ Вавилоон, – гээд хаан үгүүлбэ. – Өөрын хүсэ шадалаар, алдар солын болон нэрэ хүндын тула би энэ хаанта хото байгуулааб.

28Дууһан хэлэжэ үрдеэдүй байтарнь тэнгэриһээ иимэ абяан дуулдаба:

– Навуходоносор хаан, шагныш! Хан түрэшни шинии бэшэ болобо. 29Зоной дунда бэшэ, ан гүрөөлтэй хамта байхаш. Малдал үбһэ ногоогоор хооллохош. Иигэжэ долоон жэлэй үнгэрхэдэ, хүн түрэлтэнэй хан түрые Дээдэ Бурхан зонхилдог, һанаһаараа хэн нэгэндэ үгэдэг гэжэ ойлгохош.

30Эдэ бүгэдэ тэрэ дары Навуходоносор хаантай тохёолдожо, тэрэ зоной дунда байхаяа болибо, малдал адли үбһэ ногоогоор хооллодог, бэень шүүдэртэ угаагдадаг болобо. Бүргэдэй үдэ һодондол адляар үһэниинь ургажа, шубуунай һабартал хюмһаниинь болобо.

31Саг үнгэрбэ. Би, Навуходоносор хаан, огторгой өөдэ харабаб – иигээд ухаамни һөөргөө намда бусаа бэлэй. Дээдэ Бурханиие үреэбэб, Хэтэ мүнхэдөө Оршогшые магтан алдаршуулбаб:

Тэрэнэй засаг зонхилолтонь – хэтэ мүнхэдөө,
хан түрэнь үеһөө үедэ үргэлжэлхэ+.

32Газар дэлхэй дээрэ амидарагшад юуншье бэшэ.

Өөрын һанаһаар лэ Тэрэ огторгойн сэрэгтэй,
газарай зонтой юумэ хэхэ.

Хэншье гартань һөөргэдэжэ шадахагүй,

«Яанабта?!» гэжэ хэлэхэгүй+.

33Тэрэ дары ухаамни һөөргөө намда бусажа, хаан соломни, нэрэ хүндэмни, һүр жабхалан һэргээ бэлэй. Түшэмэл ноёд, зүбшэгшэдни намайгаа мэдэржэ, дахин би хаан болобоб, хүсэ шадални бүри ехэ болоо+. 34Мүнөө хадаа би, Навуходоносор хаан, Хаан Тэнгэридэ алдар соло түүрээнэб, нэрэ хүндынь дээрэ үргэнэб, магтан дууланаб:

Хэһэн хэрэгынь үнэн,
ябадалынь үнэн шударгы.

Бардам зониие Тэрэл номгоруулха шадалтай.

5

Бэлшаццаар хаанай хэһэн найр

5^1Нэгэтэ Бэлшаццаар хаан мянган түшэмэлнүүдээ урижа, ехэ найр хээд, үзэмэй дараһан архи уужа байба+. 2Халамгай болоод, Бэлшаццаар Иерусалимай Һүмэһөө Навуходоносор эсэгынь асарагша алта, мүнгэн хундагануудые өөрөө, түшэмэлнүүдэйнь, һамгадайнь, бага һамгадайнь уухын тула асархыень захирба+. 3Иерусалимдахи Бурханай нангин ордонһоо асарагдаһан алтан домбо, хундагануудые асархадань, хаан, түшэмэлнүүдынь, һамгадынь, бага һамгадынь тэдээн сооһоо үзэмэй дараһан архи уужа эхилбэ. 4Үзэмэй дараһан архи уужа байгаад, тэдэ алтан, мүнгэн, гуулин, түмэр, модон болон шулуун бурхадаа магтан байба+.

5Гэнтэ хүнэй гар бии боложо, хаанай ордоной сагаан шохойгоор будаһан хана дээрэ, дэнгэй саана юушьеб бэшэжэ эхилбэ. Хаан бэшэжэ байһан гар хараад, 6нюур шарайнь хубилжа, ехээр айжа, шүрбэһэ шандааһаниинь шэшэржэ, үбдэгүүдынь бэе бэеэ сохижо эхилбэ+. 7Үзэлшэдые, мэргэшүүл халдейшүүдые, зурхайшадые дуудаха тухай хаан шангаар хашхаран захиржа, Вавилооной сэсэн мэргэшүүлдэ хандан, иигэжэ хэлэбэ:

– Хэн энэ бэшээшые уншажа, намда тайлбарилнаб – тэрэ улаан хубсаһа үмдэдэг болохо, алтан зүүдхэл хүзүүндэнь үмдэгдэхэ, тиигээд тэрэ хан түрэ соо засагай талаар гурбадахи хүн болохо!+

8Хаанай сэсэн мэргэшүүл орожо хараба, гэбэшье бэшээшые уншажа, удхыень хаанда ойлгуулха хүн олдобогүй+. 9Тиихэдэнь Бэлшаццаар хаан ехэ айжа, нюур шарайнь хубилжа, түшэмэлнүүдыньшье хүлгэжэ эхилбэ.

10Хаанай болон түшэмэлнүүдэйнь юун гэжэ хэлсэжэ байһые дуулаад, найрай боложо байгша газарта хатан[*] ерэбэ. Тэрэ:

– Хаамни, мүнхэ байхатнай болтогой! Айха, нюур шарайгаа хубилгахатнай дэмы+. 11Бурханай нангин һүлдэтэй нэгэ хүн хаан түрэ соотнай ажаһуудаг. Эсэгынтнай зонхилжо байгаа үе сагта тэрэ һаруул ухаатайгаа, һонор бэрхэеэ, бурхадтал адли сэсэн мэргэнээ гэршэлээ бэлэй. Навуходоносор хаан, танай үбгэ эсэгэ, өөрөө тэрэниие эльбэ жэльбэтэйшүүлэй, үзэлшэдэй, мэргэшүүл халдейшүүдэй, зурхайшадай ахамадаар томилһон юм+. 12Хаанай Бэлтэшаццаар гэжэ ондоогоор нэрлэһэн тэрэ Даниил угаа шанга һүлдэтэй, эрдэмтэй, зүүдэ тайлбарилха, нюуса зүйл ойлгуулха, хүрмөөтэй юумэ тайлаха ухаатай һэн. Одоол Даниилые дуудагты, тэрэл тайлбарилжа үгэхэ, – гэбэ+.

Даниил далда удхатай бэшэгые тайлбарилна

13Иигэжэ Даниилые хаан руу асарба. Хаан тэрээндэ:

– Минии эсэгын, хаанай, Иудаһаа асарагша зоной нэгэн Даниил гэгшэ ши мүн гүш? 14Шамда Бурханай һүлдэ халин оронхой гээд, һаруул ухаатайеш, һонор бэрхыеш, сэсэн мэргэнииеш би дуулаһан байнаб. 15Зай, юун бэ гэхэдэ, энэ бэшээшые уншахын, удхынь тайлбарилхын тула өөр тээшээ сэсэн мэргэшүүлые, үзэлшэдые асаруулаа һэм. Теэд тэдэ энээниие тайлбарилжа шаданагүй. 16Харин шамайе иимэ юумэ тайлбарилжа шададаг, хүрмэлдэһэн юумэ тайладаг гээд дуулаһан байнаб. Зай, энэ бэшээшые уншажа, удхыень намда ойлгуулжа шадаа гээшэ һааш, шамда улаан хубсаһа үмдэхүүлхэ, хүзүүндэш алтан зүүдхэл зүүхэ, тиигээд засагай талаар хан түрэ соо гурбадахи хүн болохош, – гэбэ ха.

17Даниил хаанда:

– Бэлэг-сэлэг шамдаа үлэг, шагнал ондоо зондо үгөөрэй. Бэшээшые би шамда миинтээр уншажа, удхыень тайлбарилжа үгэхэб+. 18Үндэр түрэлтэ хаан! Навуходоносор эсэгэдэшни Дээдэ Бурхан хан түрэ, һүр жабхалан, нэрэ хүндэ, алдар суу үршөөһэн гээшэ. 19Тэрэнэй үгэһэн һүр жабхалангай урда бүхы арадууд, обогууд, бүлээлингүүд шэшэрэн-айн байгаа бэлэй. Хаан һанаһаараа хүниие саазалжа, амиды үлөөжэ, дээшэнь дэбжүүлжэ, доошонь буулгажа байгаа. 20Теэд тэрэ бардам, дээрэлхүү боложо, хан шэрээһээ унагаагдаа, бүхы алдар суугаа алдаа бэлэйл+. 21Тэрэ зоной дунда амидархаяа болижо, ухааниинь балартан, ан арьяатан мэтэ болоод, зэрлиг элжэгэнүүдтэй байдаг, малдал адли үбһэ ногоогоор хооллодог, бэеынь шүүдэр угаадаг – юрэдөө, хүн түрэлтэнэй хан түрэнүүдые Дээдэ Бурхан зонхилдог, Өөрын дураар хэн нэгэниие хан шэрээдэ Тэрэл һуулгадаг гэжэ ойлготороо тэрэ иимэ байдалда байгаа+. 22Харин ши, тэрэнэй хүбүүн Бэлшаццаар, энээниие мэдэһэншье һаа, бардамлажа байнаш. 23Огторгойн Эзэнэй урдаһаа һөөргэдэбэш: нангин ордонһоонь асарагдаһан амһартануудые шам руу асарба, түшэмэлнүүдтэеэ, һамгадтаяа, бага һамгадтаяа хамта тэдэ хундагануудһаа үзэмэй дараһан архи уубаш, тиигээд юушье харадаггүй, дууладаггүй, ойлгодоггүй мүнгэн, алтан, гуулин, түмэр, модон болон шулуун бурхадаа магтан-түүрээн байбаш. Харин ами наһа, хуби заяаеш зонхилон байдаг Бурханиие ши алдаршуулнагүйш+. 24Тиимэһээл Тэрээнһээ энэ гар эльгээгдэжэ, эдэ үгэнүүд бэшэгдэбэ.

25Юун гэжэ бэшээтэйб гэбэл:

Мене Мене Текел Парсин.

26Удхань юун бэ гэбэл: Мене – «Шинии хааншалха сагые Бурхан тооложо, эсэс табяа»; 27Текел – «Шэгнүүр дээрэ шэгнэгдэжэ, ши хүнгэнши гээд элирбэ»;+
28Перес[*] – «Хаан түрэшни хубаарилагдан, Мидиин болон Персиин зондо үгтэбэ».

Бэлшаццаар Даниилые дээгүүр үргэбэ

29Бэлшаццаарай захиралтаар Даниилда улаан хубсаһа үмдэхүүлбэ, алтан зүүдхэл хүзүүндэнь зүүбэ, тиигээд хан түрэ соо засагай талаар гурбадахи хүн гэжэ айладхаба.

30Тэрэл һүни халдейшүүдэй хаан Бэлшаццаар алуулаа бэлэй. 31Мидиин Даарий гэгшэ хаан болоо бэлэй. Тиихэдэ тэрэ жаран хоёр наһатай байгаа+.

6

Даниил арсалангуудтай нүхэ руу хаягдаба

6^1Даарий улас түрын бүхы нютагуудаар зуун хорин ноёдые томилбо. 2Тэдэ гурбан түшэмэлнүүдтэ, тэдэнэй нэгэн Даниил, элидхэн тоосодог һэн. Иигэжэ хаан бэеэ зобоодоггүй бэлэй.

3Даниил бусад түшэмэл, ноёдто орходоо дээрэ гээд элирбэ, юуб гэхэдэ, тэрэ шанга зоригтой һэн. Тиимэһээ хаан тэрэниие бүхы хан түрэ зонхилдог байхаар табиха гэжэ һанажа байгаа+. 4Тиихэдэнь түшэмэлнүүд болон ноёд Даниилай хойноһоо хинажа, улас түрэ хүтэлбэрилхэдөө ямар муу юумэ хэдэгыень бэдэрхэ һанаатай байба ха. Теэд тэдэ иимэ юумэ олобогүй, юуб гэхэдэ, тэрэ үнэн сэхэ, ямаршье өө мөөгүй, гэмгүй бэлэй+.

5Тэдэ зон иигэжэ хоорондоо хөөрэлдэбэ ха:

– Даниилые зэмэлхэ юумэ олохогүймнай ха даа. Бурханайнгаа хуули ёһо сахин дүүргэдэгтэнь олоогүй һаа, бэшэ хаанашье олохогүйбди.

6Тиигээд эдэ түшэмэл, ноёд хаанда ерэжэ, иигэжэ хэлэбэ:

– Үндэр түрэлтэ Даарий хаан! Хэтэ мүнхэдөө оршохотнай болтогой!+
7Хаан түрын бүхы түшэмэлнүүд, эрхилэгшэд, ноёд, зүбшэгшэд, нютагай ноёд хоорондоо хэлсэжэ, иигэжэ шиидхэбэ: үндэр түрэлтэ хаан, танһаа бэшэ ондоо хүндэ, үгышье һаа, бурханда хэн нэгэн энэ гушан үдэр соо нэгэтэ зальбаран гуйжа байгаа гээшэ һаа, арсаланай нүхэн руу хаюулагдаха ёһотой. Энээн тушаа хаанай зарлиг, хорилго тунхаглагдаг лэ. 8Үндэр түрэлтэ хаан, иимэ хорилго баталыт даа, гар табин зарлиг гаргыт! Мидиин болон Персиин хуули мэтэ тэрэ хубилгагдахагүй, һэлгэгдэхэгүй байг лэ!+

9Даарий хаан зүбшөөжэ, зарлиг гаргаба. 10Даниил иимэ зарлигай гараһан тушаа мэдэһэншье һаа, гэртээ ошоходоо урданайхидал адляар үдэртөө гурба дахин үбдэглэн, өөрын Бурханда зальбардаг, магтаал үргэдэг байба. Мүргэдэг дээдэ таһалгынь сонхонууд Иерусалим руу харанхай, нээгдэнхэй байдаг һэн+. 11Бурхандаа мүргэжэ байха үеыень һамбаашалан, тэдэ зон Даниилда бултадаа ерэжэ, зальбаржа байһыень хараба. 12Тиигээд тэдэ хаанда ерэжэ, хорилго тухайнь һануулба:

– Гушан үдэрэй туршада нэгэтэ хэн нэгэн танһаа бэшэ ондоо хүндэ гү, али бурханда зальбаран мүргэжэ байгаа һаань, тэрэниие арсаланай нүхэн руу хаяха гэһэн зарлиг та гаргаа бэшэ аалта?

Хаан:

– Тиимэ даа. Энэ зарлиг хадаа Мидиин болон Персиин хубилгагдахагүй хуули гээшэл! – гэжэ харюусаба.

13Тиихэдэнь тэдэ хаанда:

– Иудаһаа баряанда абтаһан зоной нэгэн болохо Даниил танииешье, хаан, танай зарлигыешье тооногүй: зальбаралнуудаа тэрэ үдэртөө гурба дахин уншажа байнал, – гэбэ+.

14Энээниие дуулахадаа, хаан угаа голхоржо, Даниилые абарха гэжэ шиидэбэ. Абарха арга тэрэ наранай оротор бэдэрээ бэлэй. 15Харин тэдэ зон дахин хаанда ерэжэ, иигэжэ хэлэбэ:

– Мидиин болон Персиин хуулиин ёһоор, хаанай ямаршье хорюул, зарлиг болюулжа болохогүй гэжэ та һайн мэдэнэт.

16Тиихэдэнь хаан Даниилые асаржа, арсаланай нүхэн руу хаяхыень захирба. Тэрэ Даниилда:

– Саг үргэлжэ шүтэдэг Бурханшни шамайе абархань болтогой! – гэбэ.

17Шулуун асарагдажа, нүхэнэй амһар бүглэбэ. Хаан нүхые өөрынгөө болон түшэмэлнүүдэйнгээ тамгануудаар тамгалба. Иигэжэ Даниилай тушаа хэрэг тэрэл зандаа бүтэхэ ёһотой байгаа+.

18Хаан ордон руугаа ошожо, унтаха гэхэдээ унтажа ядаба, эдеэ хоолшье барибагүй, зугаа наадашье шагнабагүй.

Даниилай гайхамшагта аршалалга

19Үүрэй толоной задаржа байхада тэрэ эртэ үглөөгүүр бодожо, арсаланай нүхэн руу яаралтай ошобо. 20Нүхэндэ дүтэлхэдөө тэрэ сошон-мэгдэн иигэжэ Даниилые дуудаба:

– Амиды Бурханай богоол болохо Даниил! Саг үргэлжэ зальбардаг Бурханшни шамайе арсалануудһаа абаржа шадаа гээшэ гү?!

21Даниилай иимэ абяан дуулдашаба:

– Үндэр түрэлтэ хаан, хэтэ мүнхэдөө амиды мэндэ оршохотнай болтогой!+
22Бурхамни тэнгэриин Эльгээмэлээ эльгэжэ, Тэрэ арсалануудай ама таглаал! Тэдэ намайе яагаашьегүй! Юуб гэхэдэ, би Бурханай урда нүгэлтэй бэшэб, үндэр түрэлтэ хаан, танайшье урда ямаршье гэм зэмэ хээгүйб.

23Хаан угаа ехээр баярлажа, Даниилые нүхэнһөө гаргаха гэжэ захирба. Тэрэниие нүхэнһөө гаргахадань, ямаршье шарха шулгархайгүй гэжэ элирбэ. Бурхандаа этигэдэг байһанайнгаа түлөө тэрэ бүрин бүтэн гарасалдаа гээшэл+.

24Тиигээд хаан Даниилые гэмнэгшэ тэдэ зониие асархыень захирба. Тэдэ асарагдажа, үхи хүүгэдтэеэ, һамгадтаяа хамта арсаланай нүхэн руу шэдүүлэгдэбэ. Нүхэнэй оёорто хүрөөгүйдэнь арсаланууд тэдэниие таһа татаа бэлэй+.

25Энээнэй удаа Даарий хаан иигэжэ бэшэн тунхаглаба:

– Дэлхэйн бүхы арадуудта, обогуудта, бүлээлингүүдтэ. Амар амгалан, баян байдал танда оршохонь болтогой!+
26Минии зарлиг иимэ: хан түрымни алишье газар нютагай улад зон Даниилай Бурханһаа айн-шэшэрэн байг лэ.

Тэрэ болбол амиды мэндэ, диилдэхэгүй Бурхан мүн,
хааншалалгань хэтэ мүнхэ,
зонхилолгонь заха хизааргүй+.
27Тэрэ абардаг, аршалдаг,
огторгой, газар дээрэ
дүлгэ тэмдэгүүдые, гайхамшагта үзэгдэлнүүдые хэдэг.

Даниилые Тэрэ арсалануудһаа абараал+.

28Иигэжэ Даниил Даариин, мүн Персиин Киирэй хааншалалгын үенүүдтэ урагшатай һайн ажаһуугаа+.

7

Даниил үзэгдэлдээ дүрбэн амитадые хараба

7^1Вавилооной хаан Бэлшаццаарай зонхилолтын нэгэдэхи жэлэй ябажа байхада Даниил зүүдэндээ нэгэтэ үзэгдэл хараба. Тиигээд тэрэ зүүдэеэ бэшэжэ абаа бэлэй+.

2Даниил иигэжэ хөөрэнэ:

– Һүниндөө иимэ үзэгдэл зүүдэн соогоо харааб – тэнгис далай дээрэ дүрбэн зүгһөө һалхи шуурган үлеэн-һүүен байба+. 3Бэе бэеһээ об ондоо дүрбэн амитан тэнгис далай сооһоо гарашабал даа!+

4Түрүүшын амитан бүргэдтэл адли далитай, гэбэшье түхэлөөрөө арсаланда адли. Хараһаар байтарни, далинуудынь хуулагдан абтаба. Тиигээд тэрэ үргэгдөөд, хүндэл адли хүл дээрээ табигдаба, хүнэй ухаан бодол тэрээндэ үгтэбэ.

5Хоёрдохи амитан хойто хүлнүүд дээрээ зогсоод байһан баабгайдал адли һэн. Амандань, шүдэнүүдэйнь хоорондуур гурбан яһан харагдаа бэлэй. «Добтолжо, зоргоороо мяха эди!» гэжэ тэрээндэ хэлэгдээ һэн.

6Үшөө нэгэ амитаниие харабаб – тэрэ ирбэстэл адли һэн, нюрган дээрээ дүрбэн далитай, дүрбэн тархитай, засаг зонхилолтотой бэлэй+.

7Удаань һүниин үзэгдэлдөө дүрбэдэхи амитаниие харабаб: угаа аймшагтай, һүрөөтэй, ехэ хүсэтэй, мантан түмэр шүдэтэй һэн. Тэрэ бүхы юумэ үрэбхижэ, удара татажа, үлөөшые дэбһэжэ байгаа. Бусад амитадһаа тэрэ нэгэл ондоохон, арбан эбэртэй һэн+. 8Минии хараһаар байтар тэдэ эбэрнүүдэй хажуугаар нэгэ багахан эбэр ургажа, хуушан гурбан эбэр ходоро татагдажа, һуурииень тэрэ шэнэ эбэр эзэлбэ. Тэрэ эбэр хүндэл адли нюдэтэй, дээрэлхүүгээр дуугарагша аматай бэлэй+.

Угаа үндэр наһатай

9Удаань минии харахада

хан шэрээнүүд табигдажа,
Угаа үндэр наһатай Нэгэн шэрээ дээрэ һууба.
Хубсаһаниинь саһан мэтэ сагаан,
үһэниинь сэбэр нооһон мэтэ,
шэрээниинь дүрэлзэжэ байһан галдал,
мөөрнүүдынь – аһажа байгааша гал бэлэй+.
10Тэрээнһээ гал дүлэн гол мэтэ урдажа байгаа.
Мянганай мянган Тэрээндэ алба хэжэ,
түмэнэй түмэн урдань зогсожо байгаа.
Шүүбэрилэгшэд һуужа,
номууд нээгдэбэ+.

11Эбэрэй аманһаа гараһан бардам үгэнүүдһээ эхилээд, тэрэ амитанай алуулагдаһые, бэеынь һалажа, галдагдаһые би бултыень хараа һэм+. 12Бусад амитадһаа засаг зонхилолтонь абтагдаад, ямар нэгэн болзор болотор ами наһаниинь үлөөгдөө бэлэй.

13Һүниин үзэгдэлнүүд соогоо би мүн лэ иимэ юумэ харааб:

тэнгэриин үүлэнүүдтэй хамта хүн түрэлхитэнэй хүбүүндэл адли хэншьеб ябажа,
дүтэлхэдэнь, Үндэр наһатайда тэрэниие асарба+.

14Засаг, соло, хан түрэ Тэрээндэ үгтэжэ, бүхы яһатад, арадууд, обогууд тэрэнэй засаг мэдэрээ.

Зонхилолтонь – хэтэ мүнхын, хэзээшье дууһахагүй,
хан түрэнь һандархагүй бүхэ+.

Үзэгдэлнүүдые тайлбарилга

15Би, Даниил, угаа шэшэрбэб, эдэ үзэгдэлнүүд намайе ехэ һүрдүүлбэ+. 16Зогсожо байгааша нэгэндэ дүтэлжэ, эдэ бүгэдын ямар удхатай байһые асуубаб. Тэрэ намда энэ харааша юумэнэйм удхые тайлбарилжа, ойлгуулжа үгэбэ:

17– Эдэ мантан дүрбэн амитад хадаа газар дэлхэйн хаашуул болоно. 18Харин удаань хан түрэ Дээдын дээдэ Бурханай гэгээшүүлдэ үгтэхэ. Иигэжэ тэдэ хэтэ мүнхэдөө зонхилон байха+.

19-20Тиихэдэнь бусадһаа ондоо, угаа аймшагтай, түмэр шүдэтэй, зэд һабартай, бүхы юумэ үрэбхижэ, һандаргаажа, үлөөшые дэбһэжэ байгша тэрэ дүрбэдэхи амитан тушаа тайлбарилан үгэхыень, мүн тиихэдэ тархи дээрэхи арбан эбэр гээшэ юун бэ, гурбан эбэрэй унахада һууридань ургааша, нюдэдтэй, аматай, дээрэлхүүгээр дуугарагша, бусад эбэрнүүдһээ томошог тэрэ үнөөхи эбэр гээшэ юун бэ гэжэ тайлбарилжа үгэхыень гуйгаа һэм. 21Тэрэ эбэрэй гэгээшүүлэй урдаһаа байлдаа хэхые, диилэжэ байхыень би хараһан байнаб+. 22Гэбэшье Үндэр наһатай ерэжэ, Дээдын дээдэ Бурханай гэгээшүүлэй үнэн зүбынь элиржэ, тэдэ гэгээшүүлэй засаг бариха саг мандаба.

23Минии асуудалда тэрэ иигэжэ харюу үгэбэ:

– Дүрбэдэхи амитан гэбэл, бусад хан түрэнүүдтэ орходоо ондоохон, дэлхэй дээрэхи бүхы юумэ залгижа, дэбһэжэ, һандаргаажа байха дүрбэдэхи хаан түрэ бии болохо гэһэн удхатай+. 24Арбан эбэр хадаа энэ хан түрэ соо арбан хаашуул бии болохо, удаань тэдээнһээ ондоо үшөө нэгэ хаан мүндэлжэ, гурбан хаашуулые диилэхэ. 25Дээдын дээдэ Бурханай урдаһаа һөөргэдэн тэрэ үгэ хэлэдэг болохо, Тэрэнэй гэгээшүүлые харшалха, һайндэрнүүдые, Хуули ёһые үгы хэхэеэ һэдэхэ. Гэгээшүүл тэрэнэй мэдэл доро нэгэ сагай, хоёр сагай, хахад сагай хугасаанууд соо байха[*]. 26Харин Шүүбэрилэгшэд шэрээ дээрэ һуухадаа, засаг түлөөлгыень абаха. Иигэжэ тэрэ хюдагдажа, эсэслэн үгы хэгдэхэ. 27Дээдэ Бурханай гэгээшүүлэй арад түмэндэ хан түрэ, засаг түлөөлгэ, огторгой доро байгша бүхы хан түрэнүүдэй һүр жабхалан үгтэхэ. Тэрэнэй хааншалалга хэтэ мүнхэдөө оршохо, ямаршье засагтан тэрэнэй засаг мэдэржэ, хэлэһэн юумыень хэжэ байха+.

28Эндэ хөөрөөн түгэсэнэ.

Би, Даниил, угаа һүрдэжэ, шэгни хубилан байгаа һэн. Эдэ бүгэдые сэдьхэлдээ хадуун абаа бэлэйб+.

8

Хуса тэхэ хоёр үзэгдэлдэ харагдана

8^1[*] Бэлшаццаар хаанай гурбадахи жэлээ зонхилжо байһан сагта би, Даниил, урид хараһанда үзэгдэлдөө нэмэлтэ үшөө нэгэ үзэгдэл үзэн харабаб+.

2Элаам газар нютагта оршодог Сүүзэ гэдэг хэрэм соо байнаб гээд үзэгдэл харабаб. Улай гэдэг уһан татуурай хажууда байна хэбэртэйб+. 3Харахадам, нэгэ хуса эрье дээрэ байна. Тэрэ хоёр эбэртэй, нэгэ эбэрынь хожом ургаһаншье һаа, нүгөөдэһөө ута. 4Тэрэ хусын баруун, хойто, урда зүгүүдые эбэрээрээ мүргэжэ байһые харабаб, амиды хэншье урдаһаань тулажа, бэеэ абаржа шаданагүй, зоргоороо тэрэ юумэ хэжэ, бүри хүсэтэй боложол байба.

5Энээн тушаа бодолгото болоһоор байтараа баруун зүгһөө бүхы газар эзэлэн, гэбэшье газарта хүрэнгүй нэгэ тэхын ябажа байһые харабаб. Нюдэдэйнь хоорондо угаа мантан эбэр ёдойно. 6Уур сухалаар бушаганан, эрье дээрэ зогсожо байгааша эбэртэй хуса руу тэрэ шэглэжэ, 7дүтэ болоходоо бүри сухалдажа, хусые мүргэн, хоёр эбэрынь хухалжархиба. Хуса тэрээндэ эсэргүүсэхэ хүсэгүй бэлэй. Тиимэһээ тэрэ хусые газарта унагаан, дэбһэбэ. Хусые абарха хэншье олдоогүй һэн+. 8Тэхэ угаа ехэ хүсэ шандааһатай болобо. Тиихэдэнь мантан эбэрынь хухаржа, орондонь дүрбэн зүг руу хараһан дүрбэн эбэр ургаба+. 9Нэгэ эбэр дээрэнь үшөө нэгэ эбэрхэн бии боложо, урга ургаһаар урда, хойто, мүн Алдар солын орон нютаг[*] руу һархайн бодобо+. 10Огторгойн түмэн сэрэг хүрэтэр тэрэ ургажа, зарим сэрэг, мүшэдые газар руу унагаан, дэбһэбэ+. 11Түмэн сэрэгэй удамарша хүрэтэршье тэрэ тобойн үндыжэ, үдэр бүриин үргэлыень болюулба, нангин газарыень бузарлаба+. 12Үдэр бүриин үргэлтэй хамта сэрэг тэрээндэ доромжолуулба. Үнэн зүбые газар руу унагаахадаа тэрэ угаа бэрхэ болоо бэлэй.

13Нэгэ гэгээнэй нүгөөдэ гэгээнһээ иигэжэ асуужа байһые дуулаа бэлэйб:

– Үдэр бүриин үргэл, мүн тиихэдэ доромжолго, дээрмэдэлгэ доро байгааша нангин газар, сэрэг тушаа үзэгдэл удаан үргэлжэлхэ гээшэ гү+?

14Тэрэнь иигэжэ харюусаба:

– Хоёр мянган гурбан зуун үдэшэ, үглөө. Удаань нангин газар дахин һэргээгдэхэ.

Габриһээл Даниилда энэ үзэгдэлые тайлбарилжа үгэнэ

15Энэ үзэгдэл харахадаа би, Даниил, удхыень ойлгохоёо һанаа бэлэйб. Тиихэдэм хүндэл адли хэн нэгэн урдамни бии болобо. 16Уһан татуур Улай дээгүүр иимэ абяан дуулдаба:

– Габриһээл! Энэ үзэгдэлые тэрээндэ ойлгуула+.

17Минии зогсожо байгааша тэрэ газар руу тэрэ дүтэлбэ. Дүтэлхэдэнь, би угаа айжа, доошоо унаа бэлэйб. Тэрэ намда иигэжэ айладхаба:

– Хүнэй хүбүүн, мэдэжэ бай: энэ хадаа һүүлшын саг тушаа үзэгдэл гээшэ+.

18Намда иигэжэ хэлэжэ байхадань, би мэдээгүй юумэн доошоо харанхай газар дээрэ хэбтээб. Тэрэ намда хүрэжэ, дахин байһан газартам табиба+. 19Тиигээд иигэжэ айладхаба:

– Һүүлшын саг хугасаа соо, уур хилэнгэй үдэрнүүдтэ, эсэстэ юун болохоб гэжэ шамда харуулхам+.

20Хоёр эбэртэй хуса хараа бэлэйш – эдэ хадаа Мидиин болон Персиин хаашуул болоно. 21Һаглагар тэхэ хадаа Грециин хаан, нюдэдэйнь хоорондо байгааша мантан эбэр – түрүүшын хааниинь+. 22Эбэр хухаржа, орондонь дүрбэн эбэр ургаа бэлэй: энэ болбол тус арадһаа дүрбэн хаан түрэ гараха гэһэн удхатай. Гэбэшье тэдэ түрүүшын хаанда орходоо дан тиимэ хүсэтэй байхагүй.

23Хааншалалгынь эсэстэ гэмтэ ябадал угаа дэлгэрхэ. Тиихэдэ эшэхэ нюургүй, угаа муу һанаатай хаан элирэн гараха. 24Тэрэ хүсэтэй байха, гэбэшье түрүүшын хаанда дан хүрэхэгүй. Угаа ехэ һандарал, хооһорол тэрэ үйлэдэхэ, энэ талаар ехэ бэрхэ байха. Хүсэ шадалтайшуулые, гэгээшүүлэй арад түмэниие тэрэ хюдахал+. 25Муу юумэ түсэблэхэдөө бэрхэ тэрээндэ хара һанаанай талаар хэншье зэргэсэхэгүй, тиигээд угаа бардамлаха. Олон зониие хүлеэгдээгүй үедэ һалгааха, тиигээд Эзэнһээ ехэ Эзэндэ эсэргүүсэн бодохо. Тэрэ сохигдон үгы хэгдэхэ, гэбэшье хүнэй гараар тиимэ юумэн бүтэхэ бэшэ+.

26Үдэшэ, үглөө тушаа зүгнэлгэ зүб, гэбэшье тэрээниие ши нюугаад бай, юуб гэхэдэ, тэрэ холын холо саг тушаа юм+.

27Би, Даниил, угаа ехээр эсэжэ, хэдэн үдэр үбшэн хэбтээ һэм. Удаань бодожо, дахин хаанда албаяа үргэлжэлүүлээб. Энэ үзэгдэлһөө ехээр һүрдэжэ, удхыень ойлгонгүй байгаа бэлэйб.

9

Даниил Израиль тушаа зальбарна

9^1Мидиин Ахашвероошой хүбүүн Даарий гэгшэ Вавилооной хан түрэ тиихэдэ түрүүшын жэлдэ зонхилжо байгаа[*]+. 2Түрүүшын жэлээ хааншалжа байхадань би, Даниил, Бурханай ном уншажа, Эзэнэй Ерэмияа лүндэншэндэ айладхаһан үгэнүүдһээ Иерусалим далан жэлэй туршада һандархай зандаа байха гэжэ ойлгобоб+.

3-4Тиигээд масаг барин, таар үмдэжэ, үнэһэ шорой дээрээ адхан, Эзэн Бурханда үнэнхэ зүрхэнһөө зальбаран мүргэжэ, өөрынгөө нүгэл мэдэрэн, иигэжэ гуйгааб:

– Агууехэ, һүрөөтэ Эзэн! Танда дуратай, ёһо гуримуудыетнай сахидаг зонтой хэлсээгээ хододоо сахин байнат++. 5Харин бидэ нүгэлтэйбди, гэм хээбди, буруугаар юумэ үйлэдөөбди, үсэрэлдөөбди, ёһо гуримуудыетнай, хуули ёһонуудыетнай хазагайруулаабди+. 6Танай нэрэһээ хаашуулдамнай, түшэмэл ноёдтомнай, бүхы арад түмэндэмнай айладхал буулгажа байһан үнэн зарасанарайтнай – лүндэншэдэй үгэ дуулаагүйбди+. 7Эзэн, Та зүбта, харин бидэ мүнөө эшхэбтэр байдалда оронхой, нэрээ хухаранхай байнабди – Иудын, Иерусалимай болон Израилиин хан түрын бүхы улад зон: Танһаа буруу харахадамнай холо, ойрошье орон нютагуудаар Танай сасааша хүнүүд. 8Эзэмнай! Нүгэл Танай урда хэһэндээ бидэ бултадаа, хаашуулнайшье, түшэмэл ноёднай, үбгэ эсэгэнэрнайшье, нэрээ хухараабди. 9Эзэн Бурхамнай маанадые энэрэл хайраараа орхингүй, хүлисэг лэ. Бидэ урдаһаань эсэргүүсээбди,+
10Эзэн Бурханайнгаа үгэ дуулаагүйбди, Өөрын богоол – лүндэншэдөөр дамжуулһан хуули ёһонуудыень хазагайруулаабди. 11Израилиин хүн бүхэн Танай хуули ёһо дэбһэжэ, үгыетнай дуулангүй буруу хараа, тиимэһээл Бурханай үнэн зараса Моисейн хуули ёһо соо бэшээтэй тэрэ хараал шэрээл, муухай ёро манай толгой дээрэ буугаал. Бурханай урда иимэ ехэ нүгэлтэй гээшэлди+. 12Огторгой доро үзэгдөө-харагдаагүй, харин мүнөө Иерусалимтай тохёолдогшо тэрэ ехэ гай тодхор маанад дээрэ буулгажа, маанад болон удамаршад тушаамнай айладхалаа тэрэ бэелүүлээл+. 13Моисейн хуули ёһо соо бэшээтэй тэрэ гай тодхор бидэнтэй тохёолдоошье һаань, бидэ гуйжа Эзэн Бурхандаа хандабагүйбди, нүгэл хэхэеэ болибогүйбди, үнэн зүбыень мэдэрбэгүйбди+. 14Гай тодхор бидэндэ эльгэхэеэ, буулгахаяа Эзэн удаарбагүй. Эзэн Бурханай хэһэн бүхы үйлэ хэрэгүүдынь зүб, харин бидэл үгыень дуулаагүйбди+.

15Эзэн Бурхамнай, агууехэ хүсөөрөө Өөрын арад түмэниие Египедэй орон нютагһаа гаргаат, мүнөөшье хүрэтэрөө алдар солотнай гэрэл мэтэ толорно. Харин бидэ нүгэлтэйбди, буруу юумэ хээбди+. 16Эзэмнай! Та зүбта, гэбэшье уур сухалаа, хилэнгээ Иерусалим хотоһоо, нангин хада уулаһаа зайлуулыт. Манай болон үбгэ эсэгэнэрэймнай гэм зэмэй түлөө Иерусалим ба Танай арад түмэн тойроод байгааша арадуудта баһуулна+. 17Бурхамнай! Мүнөө богоолойнгоо зальбаралые, гуйлтые анхарыт! Өөрын нэрэ хүндые хаража, һандаргагдаһан нангин үргөө руугаа хайраяа шэглүүлыт, Эзэмнай!+
18Бурхамнай, шагныт, Танай нэрээр нэрлэгдэһэн хотын хэр хооһороод байһые харыт! Бидэ Танда гуйжа хандахадаа өөрын үнэн зүб байһанда түшэглэнэ бэшэбди, харин Танай агууехэ энэрэл хайрада найданабди!+
19Эзэмнай, маанадые шагныт! Эзэмнай, хүлисыт! Эзэмнай, анхарыт! Энэ болбол Танай нэрэ зүүгшэ хото, мүн Танай арад түмэн, тиимэһээ Өөрын нэрэ хүндые хаража, гуйлтыемнай дүүргыт, бү удаарыт!+

Дала дахин үргэлжэлхэ долоон жэлнүүд тухай нюуса

20Иигэжэ би дуугаржа, мүргэн зальбаржа, өөрын болон арад түмэн Израилиингаа нүгэл наманшалжа, Бурханайнгаа нангин хада уула тушаа гуйлта Эзэн Бурхандаа үргэжэ байбаб+. 21Иигэжэ мүргэжэ байхадамни урид үзэгдэлдөө минии харагша Габриһээл ниидэн ерэжэ, урдамни бии болобо. Энэ болбол үдэшын үргэлэй үедэ бэлэй+. 22Тэрэ намда ухаа заажа, иигэжэ хэлэбэ:

– Даниил! Би шамда ойлгодог эрдэм дамжуулхаяа ерээб. 23Шинии мүргэн зальбаржа эхилхэдэ, зарлиг гараа һэн. Тиигээд шэлэжэ абтаһан шамда тэрэниие дуулгахаяа ерээб. Тэрэ зарлигые ойлго, үзэгдэлые таажа аба+. 24Эсэргүүсэһэн ябадал мартагдахын, нүгэл арюудхагдахын, гэм зэм амасагдахын тула, үнэн зүб ябадалай хэтэ мүнхэдөө мандахын, үзэгдэл болон лүндэн дээрэ тамга табигдахын тула, Нангинай нангин газарай арюудхагдан тоһологдохын тула дала дахин долоон хоног үнгэрхэ ёһотой. Иимэ сагай хугасаа соо арад зонтнай, нангин хототнай нүгэлөө амасаха гээд Бурхан тодорхойлоо+.

25Иерусалим хотые дахин бариха тухай зарлигай гараһаар оливын тоһоор арюудхан шэлэгдэһэн удамаршын тодортор долоо дахин долоон хоног, удаань үшөө жаран хоёр долоон хоног үнгэрхэ гээд мэдэжэ, ойлгожо бай. Тиигээд хотын талмай, хотые тойроод малтадаг бүһэлүүр нүхэн дахин һэргээгдэхэ, гэбэшье эдэ бүгэдэ гай гасалантай жэлдэ хэгдэхэ. 26Жаран хоёр долоон хоногой үнгэрхэдэ, шэлэгдэһэн удамарша алуулагдаха, хэншье тэрээнтэй үлэхэгүй. Удаань хариин удамарша сэрэгээрээ үер мэтэ ерэжэ, хото болон нангин үргөөе һандарган һүйдхэхэ, дайн дажарай дүүрэтэр гай һандарал үргэлжэлхэ+. 27Тэрэ олонтой нэгэ долоон хоногой туршада хэлсээ баталха. Удаань хахад долоон хоногой һүүлээр мяхан болон талхан үргэл болюулха. Һандаргаашын эсэс болотор жэгшүүритэ муухай һандарал, хооһорол үргэлжэлхэ. Тэрэнэй эсэсынь урид тодорхойлогдоһон бэлэй+.

10

Даниилда Бурханай эльгээмэл үзэгдэнэ

10^1Персиин хаан Киирэй гурбадахи жэлээ зонхилжо байхада Бэлтэшаццаар гэжэ нэрэ зүүдэг Даниилда үзэгдэл – үнэн зүб мэдээсэл болон агууехэ ашаан – харагдаһан байна. Даниил тэрэ айладхал ойлгобо, үзэгдэлдөө харахадаа, тэрэниие ойлгоо бэлэй+.

2Тэрэ үедэ би, Даниил, гурбан долоон хоногой туршада уй гашуудалда абтанхай байгаа һэм[*]. 3Амтатай эдеэ эдеэгүйб, мяха, үзэмэй дараһан архи амандаа хүргөөгүйб, энэ гурбан долоон хоногой туршада тоһо бэедээ түрхеэгүйб.

4Жэлэй түрүүшын һарын[*] хорин дүрбэдэхи үдэр би агууехэ Тигр голой эрьедэ байгааб+. 5Харахадам, улһан хубсаһа үмдэнхэй, Упаазай шэжэр алтан бүһэ бүһэлэнхэй нэгэ хүн зогсожо байба+. 6Бэень биндарьяа шулуун мэтэ, шарайнь сахилгаандал, нюдэдынь дүрэжэ байһан галдал, гар ба хүлынь үрэгдөөтэй гуулиндал, абяа дууниинь түмэн зоной абяан мэтэ бэлэй+.

7Би, Даниил, гансаараал энэ үзэгдэлые харааб. Намтай байгааша зон энэ үзэгдэлые хараагүй, гэбэшье угаа ехээр айжа, хоргодон тэрьедээ һэн+. 8Би гансаараа үлэжэ, энэ агууехэ үзэгдэл хараа һэм. Тэнхээ тамиргүй болоод, шэг шарайм хубилан сухиижа, хүсэ шадалгүй болоо бэлэйб. 9Тэрэнэй абяа дууламсаараа би мэдээ табижа, нюураараа газар шаан унаа һэм+. 10Тиихэдэм намда нэгэ гар хүрэжэ, дээшэнь болгобо: би шэшэрэн үбдэг дээрээ, гараараа газар тулган зогсобоб+.

11Тэрэ намда:

– Бурханай шэлэгшэ Даниил! Минии шамда хэлэхэ гэжэ байгааша үгэнүүдые ойлгоорой. Дээшээ бодо, юуб гэхэдэ, би шам руу эльгээгдэнхэйб, – гэбэ.

Тиигэжэ хэлэхэдэнь, би шэшэрһээр дээшээ бодобоб+.

12Тэрэ намда:

– Даниил, бү ай. Юумэ ойлгожо абахаар, Бурханайнгаа урда һүгэдэн байхаар эрмэлзэдэг болоһоор түрүүшын үдэрһөөшни эхилэн гуйлташни Бурханаар дуулдагдаа. Шинии үгэнүүдэйл түлөө би энэ мүнөө ерээд байнаб+. 13Персиин хаан хорин нэгэн үдэрэй туршада намда эсэргүүсээ. Персиин хаашуулай урда байхадам, эгээл хүсэтэй Бурханай Эльгээмэл сахюусан Михаээл[*] намда туһалхаяа ерээ бэлэй+. 14Сагай үнгэрхэдэ шинии арад түмэнтэй юун тохёолдохо байһан тухай шамда ойлгуулхаяа би мүнөө ерээб. Юуб гэхэдэ, энэ үзэгдэл ерээдүй саг тушаа юм, – гэбэ+.

15Иимэ үгэнүүдые намда хэлэжэ байхадань би газар руу хараад, абяагүй зогсоо һэм. 16Хүн шэнги дүрсэтэй хэн нэгэн минии уралда хүрэбэ. Тиихэдэнь би дуугаржа шадаха боложо, урдамни зогсоошо тэрээндэ хандан:

– Эзэмни! Үзэгдэл үзэхэдөө намда угаа үбшэнтэй, ямаршье тэнхээ тамиргүй болоо һэм+. 17Эзэн танайнгаа богоол болохо би тантай хөөрэлдэжэ шадаха гээшэ гүб? Ямаршье хүсэгүйлби, амяа арай гэжэ абажа байнаб, – гэбэб.

18Тиихэдэм хүнэй дүрэтэй хэн нэгэн намда дахин хүрэжэ, намайе шадалтай болгобо. 19Тэрэ:

– Бурханай шэлэгшэ хүн, бү ай! Амар тэниглэн бай, зоригтой, зоригтой бай! – гэбэ. Иигэжэ хэлэхэдэнь би хүсэ тэнхээтэй боложо:

– Эзэмни, дуугарыт! Намда тэнхээ тамир бусаагаалта, – гэбэб+.

20-21Тиихэдэм тэрэ:

– Минии шам руу юунэй түлөө ерэһые ойлгожо байна гүш? Үнэн бэшэгтэ[*] юун гэжэ бэшээтэйе би шамда дуулгахаб. Мүнөө би һөөргэлжэ, Персиин удамаршатай дайлалдахаб. Дүүргэхэдэм, Грециин удамарша бии болохо. Танай сахюусан Михаээлһээ бэшэ хэншье намда туһалнагүй+.

11

11^1Мидиин хүн Даарий гэгшын зонхилжо эхилһэн түрүүшын жэлһээ хойшо би тэрэниие зоригжуулжа, хамгаалжа байгааб+.

Хойто зүгэй ба Урда зүгэй хаашуул

2Мүнөө би шамда үнэниие айладхахам. Персидэ үшөө гурбан хаашуул тодоржо, удаань тэдээнһээ үлүү ехэ баялигтай дүрбэдэхи хаан тодорон гараха. Тэрэ бүри баян бардам болоходоо Грециин хан түрэтэй хүсэ шадалаа туршалсахаа һэдэхэ+.

3Тиихэдэ хүсэ шадалтай нэгэ хаан тодоржо, үргэн ехэ газар эзэмдэхэ, дураараа юумэ үйлэдэхэ+. 4Харин гэнтэ хан түрэнь һандаржа, дүрбэн хуби болон таһарха, уг удамданьшье хүртэхэгүй, урдынхидаал адли шанга засаг тэндэнь байхагүй. Хан түрэнь иигэжэ бутаржа, хариин зондо үгтэхэ.

5Урда зүгэй хаан ехэ хүсэ шадалтай болохо. Тиигээд тэрэнэй нэгэ жанжин тэрээнһээ үлүү хүсэтэй боложо, тэрээнһээ үшөө ехэ газар дайдатай болохо.

6Хэдэн жэл үнгэрхэ. Эб тушаа хэлсээ баталхын тула урда зүгэй хаанай басаган хойто зүгэй хаанда хадамлуулагдаха. Харин тэрэ засаг зонхилолтоёо гээхэ, иигэжэ тэрэ өөрөө, нүхэрынь, үхи хүүгэдынь, тэдэнэй тала баригшад бултадаа алуулха.

7Тииһээр тэрэ алуулагша хатанай түрэлэй нэгэ хүн урда хан түрын удамарша болохо. Тэрэ хойто зүгэй хаанай сэрэгтэ добтолжо, хана хэрэмүүдынь эзэмдэн абажа, илаха. 8Шүтөөнүүдынь, шудхамал хүрэгүүдынь, алта, мүнгэн амһартануудынь тэрэ эзэмдэжэ, Египет руу абаашаха. Тиигээд хэдэн жэл соо хойто хаанда тэрэ хамаархахагүй. 9Удаань хойто зүгэй хаан урда хан түрэдэ добтолхо, гэбэшье һөөргэлхэ баатай болохо.

10Хойто зүгэй хаанай хүбүүд дайнда бэлдэжэ, асари ехэ сэрэг суглуулан бүридхэхэ. Тэрэ сэрэг үер мэтэ урдажа, урда зүгэй хан түрын хэрэм ханануудта добтолхо+. 11Урда зүгэй хаан ехэ уурлажа, хойто зүгэй хаантай дайлалдаха. Хойто зүгэй хаан ехэ сэрэг суглуулаашье һаа, диилдэхэ+. 12Хэдэн мянгаад сэрэгые хюдаһандаа урда зүгэй хаан ехэ бардамлан байха. Гэбэшье бэшэ тэрэ илалта туйлахагүй. 13Юуб гэхэдэ, хойто зүгэй хаан урдынхиһаа үшөө ехэ сэрэг суглуулжа, хэдэн жэлэй үнгэрһэнэй удаа олон, һайн гэгшын зэбсэгтэй сэрэгтэй добтолон орохо.

14Тэрэ үе сагта олохон зон урда зүгэй хаанай урдаһаа буһалгаалан бодохо. Шинии арад түмэнэй буһалгаата зон үзэгдэл бэелүүлхэ гэжэ мүн лэ эсэргүүсэн бодохо, гэбэшье биража шадангүй унаха.

15Хойто зүгэй хаанай сэрэг ерэжэ, бүһэлэлтын обоо бодхожо, бүхэлэгдэһэн хотые эзэмдэн абаха. Урда зүгэй хан түрын сэрэг, эгээл эрхим сэрэгыньшье, тэдээндэ эсэргүүсэжэ шадахагүй+. 16Ерэгшэ хойто зүгэй хаан зоргоороо хэрэг үйлэдэхэ, хэншье тэрээндэ эсэргүүсэжэ шадахагүй. Нангин газар дээрэ тэрэ үргөөгөө табижа, дууһан эзэмдэн байха+. 17Тэрэ бүхы хан түрын эзэн болохоёо эрмэлзэжэ, дайсантай хэлсээ баталан, басагаяа тэрээндэ хадамлуулха. Гэбэшье түсэбынь бүтэхэгүй, ямаршье үрэ гарахагүй. 18Удаань хойто зүгэй хаан далайн эрьеэр ажаһуудаг олон арадуудые диилэн, газарынь эзэмдэн абаха. Харин нэгэ сэрэгэй ноён тэрэниие бута сохижо, бардамлаха сагынь болюулха. 19Тэрэ һөөргөө өөрын орон нютаг, хана хэрэмүүд руугаа шэглэхэ, гэбэшье аян замдань тэрээндэ дайсан добтолжо, һамна сохихо, иигэжэ тэрэ һэегүй үгы болохо+.

20Хан шэрээдэнь ондоо хүн заларжа, хан түрэ соогуураа ясаг татабари суглуулха зорилготойгоор хүниие эльгээхэ. Хэдэн үдэр үнгэрхэдэ тэрэшье хаан дайн дажарта бэшэ, буһалгаанай үедэ бэшэ, нюуса аргаар үгы хэгдэхэ.

Хойто зүгэй худалша хуурмаг хаан

21Хаан болохо ямаршье эрхэгүй, жэгшүүрилтэ муу хүн тэрэнэй орондо заларан гараха. Тэрэ гэнтэ бии боложо, мэхэ гохын аргаар хаан болохо. 22Тэрэнэй урдаһаа эсэргүүсэһэн лэ хүн, хэдэн байлдаануудта илалта туйлаһан сэрэгшэдшье, Хэлсээнэй удамаршаншье өөрөө байг, адли хосорхо юм. 23Хэлсээ баталаашье һаа, тэрэ бусад арадуудые мэхэлхэ, багахан арадтай байгаашье хадаа тэрэ хүсэ шадалтай байха. 24Эгээл баян орон нютагууд руу тэрэ гэнтэ орожо, үбгэ эсэгэнэрэйнь хэнэйшье хээгүй юумэ тэндэ эрхилхэ. Дээрмэдэн абаһан эд зөөри, олзо, баялигые тэрэ өөрын хүнүүдэй дунда тараажа, хэрэмүүдтэ добтолхо тушаа түсэблэн байха, теэд тэрэнэй саг удахагүй дууһаха.

25Бүхы хүсэеэ, зоригоо шангадан, ехэ сэрэг бүридхөөд, тэрэ урда зүгэй хаанай урдаһаа добтолхо. Урда зүгэй хаан агууехэ, угаа хүсэтэй сэрэгээрээ урдаһаань тулаха, гэбэшье мэхэ гоходо орожо, диилдэхэ. 26Хамта эдеэ хоол барижа байгаашадынь тэрэниие һалгааха. Сэрэгынь ехэ үертэ абтаһандал үгы болохо, олон зониинь алуулха. 27Хоёр хаашуул нэгэ шэрээгэй саана һуужа, хөөрэлдэбэшье, сэдьхэлдээ хүн бүхэниинь нүгөөдын урдаһаа хара һанаа һанажа, худал хэлэжэ байхадаа, һанаһанаа хэнииньшье абахагүй. Иимэ саг үшөөл ерээдүй байна бшуу. 28Хойто зүгэй хаан баян гэгшын олзотой гэртээ хариха замдаа нангин хэлсээнэй шажан мүргэл үгы хэхэ гэжэ һанаад, хэрэг үйлэдэхэ, удаань гэртээ бусаха.

29Түсэблэһэн сагта тэрэ дахин урда зүгтэ добтолхо, гэбэшье урданайхидал адли юумэн бэшэ үзэгдэхэгүй. 30Тиишээ Киттиимэй онгосонууд ерэхэ, тиихэдэнь тэрэ айжа, һөөргэлхэ.

Тэрэ нангин хэлсээнэй шажан мүргэлдэ уурлажа, үгы хэхэ талаар хэрэг ябуулха. Энэ шажанһаа буруу харагшадай зүбшэл заабари даган, 31нангин үргөө руу сэрэг ябуулха. Тиихэдэнь тэрэ сэрэг нангин үргөөе бузарлаха, үдэр бүриин үргэл болюулха, хооһон болгохо+. 32Нангин хэлсээндэ урбагшадые тэрэ билдагууша үгөөр өөртөө татана, харин Бурханаа шүтэгшэд шанга боложо, урдаһаань һөөргэдэхэ. 33Арадай сэсэн мэргэшүүл олохон зондо зүб юумэ зааха. Энээнэйнгээ түлөө тэдэ нэгэ хэды сагай туршада хэһээлтэ амасан байха: заримань алуулха, шатаагдаха, баряанда туугдаха, дээрмэдүүлхэ+. 34Зобожо байха үедөө тэдэ багахан туһаламжада хүртэхэ, олохон зон тэдээнтэй хамтарха, гэбэшье үнэнхэ зүрхэнһөө тиихэ бэшэ. 35Сэсэн мэргэшүүлэй заримань зоболон амасаха, иимэ аргаар тэдэ арюудхагдаха, сагааруулагдаха, Бурханай тогтооһон саг болотор энэ үргэлжэлхэ.

36Харин хаан зоргоороо юумэ үйлэдэхэ. Тэрэ бардамлажа, ехэрхэжэ, бүхы бурхадһаа дээрэб гэжэ өөрыгөө тоолодог болохо, бурхадай ехэ Бурхан тушаа дуулдаагүй муу юумэ хэлэдэг болохо. Тэрэ иигэжэ амжажа байтараа хилэнсэгтэ үдэртэ энэнь дүүрэхэ: болохо юумэн болохоороол болохо+. 37Тэрэ үбгэ эсэгэнэрэйнгээ, эхэнэрнүүдэй бурхадые, юрэдөө, ямаршье бурхадые тоохогүй, гансал өөрыгөө тэдээнһээшье дээрэб гээд тоолодог байха. 38Хэрэм ханануудай бурхандал тэрэ мүргэдэг байха. Үбгэ эсэгэнэрэйнгээ мэдэхэгүй энэ бурханиие алта, мүнгөөр, үнэтэ шулуунуудаар, элдэб баян бэлэгүүдээр тэрэ хүндэлдэг байха. 39Хариин энэ бурханда шүтэдэг зоной хүсөөр тэрэ хана хэрэмүүдээ аршалха. Өөрынь засаг түлөөлгэ мэдэрэгшэдтэ тэрэ агууехэ хүндэ үзүүлхэ, олон зон дээрэ засаглаха эрхэ, шагнал болгон газар үгэхэ.

40Бурханай тодорхойлһон сагай эсэс болоходо урда зүгэй хаан тэрээндэ добтолхо. Теэд хойто зүгэй хаан дайшалхы тэргэнүүдээрээ, морин сэрэгээрээ, олон онгосоороо шуурган мэтэ тэрээнэй урдаһаа шуумайха. Тэрэ үер мэтэ олон орон нютагуудаар гаража, 41нангин газар руу орожо, олон зон алуулагдаха. Гансал Эдоом, Моһааб, Аммооной олохон зон амиды мэндэ үлэхэ+. 42Хойто зүгэй хаан олохон орон нютагууд руу, тэрэ тоодо Египет руу, добтолон орохо. 43Нөөсэлэгдэһэн алта, мүнгэ, Египедэй бүхы баялиг гартаа абаха, Ливиин болон Эфиопиин зон хүл доронь мүлхин байха+.

44Харин зүүн болон хойто зүгүүдһээ мэдээнүүд тэрэнэй һанаа зобоожо, угаа ехээр хилгэнтэн, олон түмэниие хюдаха, усадхаха зорилготойгоор тэрэ тиишээ шэглэхэ. 45Тэрэ далайн болон нангин үргөөгэй оршодог хада уулын хоорондо хаанта майхангуудаа татаха.

Теэд эсэсынь ерэжэ, хэншье тэрээндэ туһалхагүй.

12

Сагай эсэс тухай

12^1Тэрэ үедэ арадайтнай аршалагша сахюусан Михаээл заларан бии болохо. Хүн түрэлтэнэй үдэжэ эхилһэн сагһаа хойшо харагдаа-үзэгдөөгүй хүндэ үе тиихэдэ тохёолдохо. Харин Бурханай ном соо бэшээтэй танай арадай бүхы зон абарагдаха+.

2Газарай шорой соо
унтажа байгааша зоной олонхинь
тиихэдэ нойрһоо һэрихэл:
заримань хэтэ мүнхэ ами наһатай болохо,
нүгөөшүүл хэтэ мүнхэдөө нэрээ хухарха, хүндэгүй болохо+.

3Сэсэн ухаатайшуул
тэнгэриин мандалай туяа гэрэлдэл яларха,
зүб шударга хэрэгүүдтэ зониие һургагшад
огторгойн одод мэтэ
хододоо, мүнхэдөө яларха!+

4Ши, Даниил, эдэ үгэнүүдые ном соо хадагалжа, тамгалаад, энэ дэлхэйн дүүрэтэр нюугаад байгаарай. Олон зон юумэ ойлгохоёо һэдэжэ, тэрэниие бэдэрхэл+.

Даниилай һүүлшын үзэгдэл

5Минии, Даниилай, харахада, үшөө хоёр хүн зогсожо байна. Хоюулаа тэдэ голой ондо ондоо эрьенүүд дээрэ. 6Голой урасхал өөдэ байгааша, улһан хубсаһа үмдэгшэ нэгэндээ нүгөөдэнь хандажа:

– Энэ гайхамшагта хэрэгүүд хэзээ дүүрэхэ гээшэб? – гэжэ асууба+.

7Голой урасхал өөдэ байгааша, улһан хубсаһа үмдөөшэ тэрэ нэгэн хоёр гараа тэнгэри өөдэ һунгаад, иигэжэ хэлэбэ:

– Хэтэ мүнхын Бурханай нэрээр тангаригланаб: гурбан жэлэй үнгэрхэдэ, нангин арад түмэнэй хүсэ шадалай дууһахада энэ дүүрэхэ.

8Би энээниие дуулабашье, ойлгобогүйб. Тиимэһээ:

– Эзэмни, энэ бүгэдын удаа юун болохо гээшэб? – гэжэ асуубаб.

9Тэрэ:

– Яба, Даниил! Эдэ үгэнүүд нюуса, эсэсэй болотор нюултатай байха ёһотой. 10Олон зон арюудхагдажа, сагааруулагдажа, туршалга гараха, харин хилэнсэгтэ зон муу муухай хэрэгүүдээ үргэлжэлүүлжэ, энээниие ойлгохогүй. Гансал сэсэн мэргэшүүл ойлгохо+.

11Үдэр бүриин үргэл болюулһанай, һандаралай мандажа эхилһэнэй удаа нэгэ мянга хоёр зуун ерэн үдэр үнгэрхэ+. 12Нэгэ мянга гурбан зуун гушан табан үдэрэй үнгэрхые тэсэбэритэйгээр хүлеэгшэд Бурханай магтаалда хүртэхэ.

13Ши өөрынгөө замаар эсэс хүрэтэрөө ябахаараа яба! Нүгшэжэ амархаш, удаань сагай эсэстэ шагналаа абахаяа дахин бодон һэргэхэш, – гэбэ+.

* 2:1 Эхэ еврей хэлэн дээрээ ойлгосогүй, «дахин унташаба» гэжэшье ойлгомоор.

* 2:4 Эндэһээ эхилэн, 7-дохи бүлэгэй дууһатар араам хэлэн дээрэ бэшээтэй.

* 2:32-33 Далда удхань иимэ байжа магадгүй, алтан толгой – Вавилоон; мүнгэн сээжэ, гарнууд – Мидиин хан түрэ; гуулин ташаа, гуя – Персидэ Ахеменидэй зонхилогшо импери; шэлбэ, хүлэй ула – Александр Македонскиин хан түрэ.

* 5:10 Хаанай һамган бэшэ, эхэнь.

* 5:28 Перес – эндэ нэгэнэй тоо хэрэглэгдэнхэй, харин 25-дахи шүлэгтэ – олоной тоо хэрэглэгдэнэ. Энэ үгэ «хубаарагдаа» гэһэн удхатай. Гэхэтэй зэргэ Перси гэжэ нэрэ гээд ойлгожо болоно.

* 7:25 Гурба хахад жэлэй туршада.

* 8:1 Эндэһээ эхилжэ ном дахин еврей хэлэн дээрэ бэшэгдээ.

* 8:9 Палестина тухай хэлэгдэнэ.

* 9:1 Ер 25:11; 29:10 хара.

* 10:2 Иерусалимай нангин үргөөгэй һандаргагдаһанһаа боложо гээд ойлгомоор.

* 10:4 Нисаан һара – март-апрель.

* 10:13 Израилиин сахюусан, Бурханай эльгээмэл.

* 10:20-21 Дэлхэйн хуби заяан тэрэ ном соо бэшээтэй.

+ 1:1 4 Хаан 24:1, Ер 25:1, 2 Уг 36:5-7
+ 1:2 4 Хаан 24:13, 2 Уг 36:10
+ 1:6 Эзэк 14:14, Эзэк 14:20
+ 1:7 4 Хаан 23:34, 4 Хаан 24:17
+ 1:8 Эзэк 4:13, Һош 9:3
+ 1:9 Эх 39:21
+ 1:12 Рим 14:2
+ 1:17 Эх 41:12
+ 1:20 Эх 41:8, Эх 41:24
+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1
+ 2:1 Эх 41:8

+ 2:4 3 Хаан 1:31, Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Эзр 6:11, Дан 3:29
+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16
+ 2:9 Эст 4:11
+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19
+ 2:17 Дан 1:6
+ 2:21 Иоов 12:18, Дан 5:20
+ 2:22 Иоов 12:22, Экк 12:14, 1 Кор 4:5
+ 2:28 Эх 40:8, Дан 10:14
+ 2:30 Эх 41:16
+ 2:37 Эзр 7:12, Эзэк 26:7, Гэр 17:14
+ 2:38 Ер 27:6
+ 2:39 Зах 6:1
+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23
+ 2:44 Хаг 2:22, Евр 12:28
+ 2:46 Хэр 10:25, Хэр 16:29, Хэр 14:13
+ 2:47 Хуу 10:17, 4 Хаан 5:15
+ 3:1 Эх 11:2
+ 3:6 Гэр 13:15
+ 3:8 Дан 6:12-13
+ 3:9 3 Хаан 1:31
+ 3:12 Дан 2:49
+ 3:13 Дан 2:12
+ 3:15 4 Хаан 18:35
+ 3:19 Дан 2:12
+ 3:25 Иса 43:2
+ 3:26 Хэр 16:17
+ 3:29 Эзр 6:11, Дан 2:5
+ 3:31 Дан 6:25, 1 Пёт 1:2, 2 Пёт 1:2
+ 3:33 Дан 2:44
+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15
+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11
+ 4:5 Дан 1:7, Эх 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14
+ 4:7 Уд 9:15, Эзэк 31:3-7, Мк 4:32
+ 4:14 Ер 27:5
+ 4:15 Эх 41:8
+ 4:16 1 Хаан 25:26, 2 Хаан 18:32
+ 4:19 Ер 27:6
+ 4:24 Һур 16:6, Хэр 8:22, 2 Тим 2:25
+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 4:32 Псал 61:10, Иса 40:17, Иоов 23:13, Иса 14:27

+ 4:33 2 Уг 33:13

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Эх 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Мк 6:21

+ 5:2 Дан 1:2
+ 5:4 Псал 113:12-15
+ 5:6 Наум 2:10
+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6
+ 5:8 Эх 41:8
+ 5:10 3 Хаан 1:31, Дан 2:4
+ 5:11 Эх 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48
+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17
+ 5:17 4 Хаан 5:16
+ 5:20 Дан 4:27-30
+ 5:21 Дан 4:31

+ 5:23 Иоов 12:10, Ер 10:23, Хэр 12:23, Гэр 16:9

+ 5:27 Иоов 31:6, Псал 61:10
+ 5:31 Ер 51:11, Дан 9:1
+ 6:3 Эх 41:40, Эст 10:3
+ 6:4 Эзэк 14:14
+ 6:6 3 Хаан 1:31, Дан 2:4
+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:10 Псал 136:5-6, 3 Хаан 8:48, 2 Уг 6:38, Псал 118:23

+ 6:13 Дан 3:8
+ 6:17 Мт 27:66, Гэр 20:3
+ 6:21 3 Хаан 1:31, Дан 2:4
+ 6:23 Дан 3:25

+ 6:24 Хуу 19:19, Эст 7:9, Псал 7:16, Һур 11:5

+ 6:25 Дан 3:31
+ 6:26 Дан 4:31
+ 6:27 Дан 3:33

+ 6:28 2 Уг 36:22, Эзр 1:1, Иса 44:28, Иса 45:1

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1
+ 7:2 Ер 49:36, Гэр 7:1
+ 7:3 Гэр 13:1-2
+ 7:6 Гэр 13:2
+ 7:7 Гэр 12:3, Гэр 17:3, Гэр 17:12
+ 7:8 Дан 8:9, Гэр 9:7, Гэр 13:5

+ 7:9 Гэр 20:4, 3 Хаан 22:19, Иса 6:1, Гэр 4:2, Гэр 1:14

+ 7:10 Хуу 33:2, Гэр 5:11, Гэр 20:12

+ 7:11 Гэр 19:20

+ 7:13 Эзэк 1:26, Гэр 1:13, Мт 26:64, Мк 14:62, Гэр 1:7, Гэр 14:14

+ 7:14 Псал 109:1-2, Иса 9:6, Мт 28:18, Дан 7:27, Авд 1:21, Зах 14:9, Лк 1:33, 1 Кор 15:24, Гэр 11:15

+ 7:15 Дан 4:2
+ 7:18 Мт 25:34
+ 7:21 Дан 8:24, Гэр 13:7
+ 7:23 Дан 2:43
+ 7:27 Дан 7:14
+ 7:28 Лк 2:19, Лк 2:51
+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1
+ 8:2 Нэх 1:1, Эст 1:2
+ 8:7 Дан 11:11
+ 8:8 Дан 7:3
+ 8:9 Дан 7:8
+ 8:10 Гэр 12:4
+ 8:11 Гар 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11
+ 8:13 Дан 12:6
+ 8:16 Дан 9:21, Лк 1:19, Лк 1:26
+ 8:17 Гэр 1:17, Эзэк 2:1
+ 8:18 Дан 10:9, Зах 4:1
+ 8:19 Дан 11:36
+ 8:21 Дан 11:3
+ 8:24 Дан 7:21, Гэр 13:7
+ 8:25 Иоов 34:20
+ 8:26 Дан 10:14
+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1
+ 9:2 Ер 25:11, Ер 29:10, Зах 1:12, Зах 7:5
+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Лев 26:40, 3 Хаан 8:47, 2 Уг 6:37, Нэх 9:2, Нэх 1:5, Нэх 9:32, Хуу 7:9

+ 9:5 Эзр 9:6-7, Нэх 1:7
+ 9:6 Нэх 9:34
+ 9:9 Нэх 9:17
+ 9:11 Хуу 8:19-20, Хуу 28:15
+ 9:12 Эзэк 5:9
+ 9:13 Лев 26:14-45, Хуу 28:15-68
+ 9:14 Нэх 9:33
+ 9:15 Гар 32:11

+ 9:16 Псал 30:2, Псал 70:2, Псал 43:14, Псал 78:4, Мих 6:16

+ 9:17 Тоо 6:25

+ 9:18 4 Хаан 19:16, Нэх 1:6

+ 9:19 Псал 78:9, Лк 18:13, Псал 24:10, Псал 78:9

+ 9:20 Нэх 1:6

+ 9:21 Иса 65:24, Дан 8:16, Лк 1:19, Лк 1:26, Гар 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19
+ 9:24 Нэх 11:1, Иса 48:2, Мт 4:5, Мт 27:53
+ 9:26 Мт 24:6-14

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11, Мт 24:15, Мк 13:14

+ 10:1 2 Уг 36:22, Эзр 1:1, Иса 44:28, Иса 45:1, Дан 1:7, Дан 4:5

+ 10:4 Эх 2:14

+ 10:5 Эзэк 9:2, Гэр 1:13

+ 10:6 Эзэк 1:14, Эзэк 1:16, Мт 28:3, Гэр 1:14, Гэр 19:12, Эзэк 1:7, Гэр 1:15

+ 10:7 Хэр 9:7
+ 10:9 Дан 8:18, Зах 4:1, Ин 18:6, Гэр 1:17
+ 10:10 Эзэк 2:9, Эзэк 8:3
+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19
+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1, Иуд 1:9, Гэр 12:7

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26, Авв 2:3
+ 10:16 Иса 6:7, Ер 1:9
+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11
+ 10:20 Дан 12:1
+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1
+ 11:2 Дан 10:21
+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21
+ 11:10 Иса 8:8, Иса 30:28
+ 11:11 Дан 8:7
+ 11:15 Эзэк 4:2
+ 11:16 Дан 8:9
+ 11:19 Эзэк 26:21

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27, Мт 24:15, Мк 13:14

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 2 Фес 2:4, Хуу 10:17, Дан 2:47, Гэр 13:5, Дан 8:19

+ 11:41 Иса 11:14

+ 11:43 2 Уг 12:3, Эзэк 30:4, Наум 3:9

+ 12:1 Дан 10:13, Иуд 1:9, Гэр 12:7, Ер 30:7, Мт 24:21, Мк 13:19, Гэр 16:18, Гар 32:32, Гар 32:33, Дан 10:21, Гэр 20:12

+ 12:2 Иса 26:19, Эзэк 37:12, Мт 25:46, Ин 5:28-29, Хэр 24:15

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10, Мт 13:43, Иоов 11:17, Иоов 22:28, Һур 4:18, Иса 60:3

+ 12:4 Иса 8:16, Иса 29:11, Гэр 5:1, Гэр 10:4, Гэр 22:10

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:10 Дан 11:35, Гэр 22:11, Дан 11:33, Дан 12:3, Псал 106:43, Һош 14:10

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31

+ 12:13 Иса 57:2

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BUR

Үгэ тайлбарилгын толи

Үгэ тайлбарилгын толи

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Е

7. З

8. И

9. Л

10. М

11. Н

12. О

13. Ө

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. У

19. Ү

20. Ф

21. Х

22. Һ

23. Ш

24. Э

Абаралга, Абарагша

Библи соо «абаралга» гэжэ үгэ гол түлэб Бурханай ямар нэгэн хүндэ гү, али бүхы арадта туһалхые, дайсадһаа, үбшэнһөө, аюулһаа зайлуулхые элирхэйлнэ. Тиимэһээ Бурханиие Абарагша гэжэ нэрлэдэг. Абаралга гээшэ үшөө нүгэлэй даралтаһаа мултаралга, мүнхэ наһатай бололго гэһэн удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоос Абарагша гэжэ нэрлэгдэнэ, юундэб гэхэдэ, Тэрэнэй хэрээһэн дээрэ наһа баража, удаань амидырһан ушар нүгэлэй болон үхэлэй даралтаһаа зондо абарал үршөөһэн тэмдэг мүн. Хүн хадаа Христоосто һүзэглэһэнөөрөө энэ абаралда хүртэдэг юм.

Абраһаам

Бурхан еврей арадһаа Абрамые шэлэжэ, тэрээнтэй Хэлсээ баталаа. Юрэдөө, тэрэ Бурхантай Хэлсээ баталагша түрүүшын хүн, еврей угсаатанай аха заха болоно юм.

Түрүүшээр тэрэ Абрам гэжэ нэрэтэй байгаа, удаань Бурхан Абраһаам гэжэ нэрэ тэрээндэ үршөөгөө бэлэй. Бурхан нүүдэл байдалтай Абраһаамда «Түрэл нютагһаа гаража ошо, холын Ханаһаан орон нютаг руу нүүжэ, тэндэ байдаг боло» гэжэ захирһан, «далайн элһэн мэтэ тоо томшогүй олон үри һадаһадайшни газар дайда тэрэ болохо» гэжэ найдуулһан байна. Абраһаам Сарра һамгантаяа хамта Исаак гэжэ хүбүүтэй болохоёо ехэ удаан хүлеэгөө, олон бэрхэшээл дабажа гараа. Исаагһаа гадна Абраһаам Саррын шэбэгшэ эхэнэр Һагаарһаа Ишмаһээл гэжэ үшөө нэгэ ондоо хүбүүтэй бэлэй. Тэрэ үшөөшье бусад үхибүүдтэй байһан юм. Исаагай хүбүүн Яков Израилиин арбан хоёр обогой эхи табигша мүн. Абраһаам хадаа Бурханда түгэс үнэн сэхэ, ямаршье хүндэ ушар, хүнэй һанамжалхын аргагүй бэрхэшээлнүүдые гаталжа, Бурханай захяа заабари бүримүһэн гүйсэдхэлгын жэшээ мүн гэжэ Библи соо зураглагданхай.

Агууехэ Ирод хаан

Христоосой мүндэлхын урда тээхи 40 онһоо эхилэн 4 он хүрэтэр Палестиные зонхилһон Иудейн хаан. Ирод хаан хадаа Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа Вифлеемэй нарай хүүгэдые хюдаха гэһэн захиралта үгэгшэ мүн.

Ада шүдхэр, муу һүлдэ

Шолмосой хүтэлбэри доро байгааша һүнэһэн. Ада шүдхэрнүүд энэ дэлхэй дээрэ эдэбхитэй ажал ябуулна, жэшээнь, хүнэй бэе руу шурган ороод, тэрэниие дууһан хүтэлбэрилжэ шадаха гээд зон тэдээнһээ айдаг байгаа. Гэбэшье Бурхан энэ оршолонгой дээдын засаг баридаг ушарһаа Бурханай хүсөөр Иисүүс зониие ада шүдхэрнүүдһээ сүлөөлдэг, мүн Өөрынгөө шабинарые ада шүдхэр үлдэн гаргаха эрхэ засагтай болгоо бэлэй.

Алба татагша

Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Римэй хаанта гүрэнэй һан руу Палестинаһаа алба татагша гэхэ гү, али татабари суглуулагша хүн, нютаг зоной дундаһаа томилогдоһон түшэмэл. Римэй засаг баряашад түбһөө холо байдаг газарнуудта алба татахыень түрээсэлэгшэдые (хүлһөөр газар эдлэгшэдые) албалһан, тэдэнь алба татагшадаар мүнгэ зөөри суглуулдаг байгаа. Түрээсэлэгшэ Римэй һан руу эртэнһээ хэлсээтэй мүнгэ үгэхэ ёһотой һэн. Түрээсэлэгшэд болон татабари суглуулагшад баяжаха зорилготойгоор татабари дээшэнь болгожо, үлөөшыень өөһэдтөө абадаг байгаа. Тиимэһээ алба татагшадта зон ехэ дурагүй, тэдэниие үзэн ядадаг байһан, үшөө тэдэнэй Римэй эртэ урдын шажанай засагтай холбоотой байһандань бүришье дураа гутадаг һэн. Тиимэһээ «алба татагша» гэжэ үгэ «нүгэлшэн» гэжэ үгэтэй адли удхатайгаар тоологдодог байгаа. Тиибэшье Иисүүс алба татагшадта һайнаар хандадаг һэн. Тэдэнэй нэгэн Матвей, Лукагай Һайн Мэдээсэл соо Левий гээд нэрлэгдэнэ, Иисүүсэй шаби болоһон юм.

Аллилуйя

Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ «Бурханиие магтагты» гэһэн удхатай, шангаар үгүүлэгдэдэг үгэ. Энэ үгэ урданай еврейнүүдэй зальбарал болон дуунууд соо оло дахин дайралдадаг байһан юм.

Амгалан байдалай түлөө үргэл

Энэ үргэл хэхэдээ, зон Бурхантай үнэн сэхэ харилсаагаа тогтоохын болон Тэрээнтэй һайн болоһондоо ба харилсаагаа һэргээһэндээ баясахын түлөө үргэдэг юм. Малай үүсэлэгдэһэнэй удаа тэрэнэй хубинь үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдажа, нүгөө хубинь үргэл хэһэн хүндэ, тэрэнэй гэр бүлэдэ, тиихэдэ санаартадта үгтэдэг бэлэй.

Анаагшууд

Ханаһаанай орон нютагта израильшуудай ерэхын урда тээ тэндэ байгша арадуудай нэгэн мүн. Анаагшууд абарга баатарнуудай үри һадаһад байжа, аргагүй ехэ хүсэтэй, үндэр хүнүүд байһан гэжэ зураглагдана.

Араам хэлэн

Эртэ урдын еврей, нэгэ тэды хубида араб хэлэнүүдтэ түрэл хэлэн. Христоосой мүндэлһэн үе сагай урда тээхи VI зуун жэлдэ Дүтын Дурна зүгэй бүхы нютагуудта гадаада харилсаан, худалдаа наймаан гол түлэб энэ хэлэн дээрэ ябуулагдадаг байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим номуудай хубинуудынь араам хэлэн дээрэ бэшээтэй.

Арбанай нэгэ хуби

Ургасын арбанай нэгэ хуби Эзэндэ үргэгдэдэг бэлэй. Бодото байдалаар абажа харабал, энэ хубиие амбаар соо хадагалдаг, санаартанай болон левидүүдэй эдеэ хоолдо шэглүүлдэг бэлэй. Зарим ушарта малые арбанай нэгэ хуби болгон үгэнгүй, энэ малай сэнгээр тэнсүү мүнгэ левидүүдтэ үгэжэ, түлэн абаха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта фарисейнүүд ургасын арбанай нэгэ хуби тухай ойлгосые үргэдхэжэ, бүхы олзо зөөриин арбанай нэгэ хуби болгон, эдеэ хоолдо амта үгэдэг ногоонһоошье хуби үгтэхэ ёһотой гэжэ хэлэдэг байгаа.

Арюудхалга

Шажанай эгээ шухала ёһололнуудай нэгэн. Хүниие уһанда шунгуулха гээшэ тэрэниие арюудхаха, Бурханда зорюулха гэһэн удхатай мүн. Шэнэ Хэлсээн соо уһаар арюудхалгын хоёр янза тухай хэлэгдэнэ. Нэн түрүүн Арюудхагша Иоанн нүгэлөө сагааруулха, Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэһэн хүнүүдые арюудхадаг байгаа. Һүүлээрнь Иисүүс Өөрөө Иордан мүрэн соо Иоаннда арюудхуулаа, тиин Арюун Һүлдэ Бурхан тэнгэриһээ Тэрээндэ буугаа. Энэ сагһаа эхилжэ, Иисүүсэй Бурханай табисуурта боложо алба хэлгэнь эхилээ. Иисүүс Христоосой наһа бараад амидырһанай удаа уһаар арюудхалга гүнзэгы удхатай болоо: хүн урданайнгаа нүгэлтэ ажамидаралһаа арсажа, Христоостой нэгэдэн, шэнэ ажамидаралтай болохоёо амидырна. Шэнэ Хэлсээн соо «Иисүүсэй арюун байһантай адли хэрээһэ зүүлгэ» тухай далда удхатайгаар хэлэгдэхэдээ, Иисүүсэй зоболондо хүнэй хабаатайе, тиихэдэ «Һүлдөөр хэрээһэлгэ» гээшэ Арюун Һүлдын хүн дээрэ буухые хэлэнэ.

Арюудхалгын ёһолол

Бурханда үргэл хэжэ, хэһэн нүгэлэйнгөө түлөө гэмээ наманшалга, бэеэ арюудхалга. Энэ үйлэ хэрэг хадаа Бурхан болон үргэл хэжэ гуйһан хүнэй хоорондохи харилсаа һэргээдэг юм. «Гэмээ сагааруулха» гэжэ ойлгосотой тааруулан хэрэглэгдэдэг еврей үгэ «хушаха» гү, али «хушалта» гэжэ удхатай. Тиихэдэ энэ үгэ үшөө мүнгэ түлэжэ богоолто байдалһаа гү, али баряанһаа хүниие гү, али бүхы арадые сүлөөлхэ гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой Өөрыгөө үргэл болгон наһа бараһан ушар Тэрээндэ аргагүй ехээр һүзэглэһэн хүнүүдые нүгэл болон үхэлэй эрхэ мэдэлһээ сүлөөлһэн байна.

Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн

Майхан һүмэ (һүүлээрнь Һүмэ) соо тусхай тахил дээрэ табигдадаг дабһагүй арбан хоёр лепёошхо. Еврей хэлэн дээрэ тэдэ лехем паним гү, али лехем хапаним гэжэ нэрэтэй, удхалбал, «Бурханай үмэнэ хилээмэн», юундэб гэхэдэ, нангин Һүмэ соо Бурхан Өөрөө оршодог, тиимэһээ хилээмэн нангин мүн. Тахил дээрээ хилээмэн дүүрэн долоон үдэр байдаг, һүүлээрнь шэнэ арбан хоёр лепёошхоор һэлгэдэг юм. Хилээмэнэй тусхай тахил дээрэһээ абтагдахадань, тэрэниие гансал санаартад эдихэ эрхэтэй байһан юм.

Арюун Һүлдэ

Руах гэжэ еврей болон пнеума гэжэ грек үгэнүүд «амисхаал, һэбшээн, һүлдэ» гэжэ адли удхатай. Бурханай Һүлдэ гээшэ амидарал үршөөдэг, ами наһа дүнгэдэг, туһалдаг, бүхы юумые бүтээдэг хүсэн гэжэ Хуушан Хэлсээн соо зураглагдана. Тэрээнһээ гадна Һүлдэ гээшэ хүниие ухаатай, талаан бэлигтэй болгодог, Бурханда һүзэглэхыень уряалдаг. Бурханай Һүлдэ хадаа тусхай алба ябуулхыень Израилиин зарга шүүгшэдые, лүндэншэд болон хаашуулые уряалдаг бэлэй. Тиихэдэ энэ Һүлдэ Библи соо Эзэнэй Һүлдэ, Арюун Һүлдэ гэжэ нэрлэгдэнэ. Эсэгэ, Хүбүүндэшье үгтэһэн Бурханай шэнжэнүүд Бурханай Һүлдэдэшье бии. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, Иисүүсэй эхын умай соо ами олоһониинь хүнэй хабаагүй, гансал Арюун Һүлдын оролсоһонһоо болоно. Иисүүсые арюудхалгын ёһололой үедэ Арюун Һүлдэ онсо ондоогоор тэрээн дээрэ буугаа. Тиихэдэ Иисүүсэй үгөө үгэһэнэй ёһоор, Табидахи үдэрэй һайндэрэй үедэ Бурханай Һүлдэ шабинартань бууһан байна. Бурханай Һүлдын хүсөөр хүн гээшэ шэнэ амидаралда һэргэн бодоно, Бурханай үхибүүниинь болоно. Һүлдэ болбол һүзэглэгшэ зоной Һүмэдэ мүргэхын онсо бэлиг тэдээндэ үгэнэ. Һүлдын үрэ дүн гэхэдэ, иимэ: дуран, баяр, энхэ тайбан, тэсэбэри, номгон һайхан сэдьхэл, хайрлаха сэдьхэл, этигэл, номгон абари зан болон бэеэ барилга. Тиихэдэ «Һүлдэ» гэжэ үгэ хүнэй досоохи һүлдэ, сэдьхэлэй шанар тодорхойлно. Энэ үгөөр шажанай һүлдэ амитад нэрлэгдэдэг (жэшээнь, Бурханай Эльгээмэл, ада шүдхэрнүүд). Энэ үгэ далда удхатайгаар хэрэглэгдэхэдээ, мэдэлшэн болон хэлэлгые («лүндэнэй һүлдэ»), хүнэй тэнхээгүй байдалые («үбшэн, хүсэгүйн һүлдэ») нэрлэжэ хэрэглэгдэнэ.

Аси

Римэй нэгэ хуби нютаг байһан, мүнөө үеын Бага Азиин (Турциин) газар. Энэ хуби нютагай түб хотонь Ефес (мүнөө сагай үгүүлбэреэр – Эфес) байгаа. Дэлхэйн Ази түби гэжэ нэрэ энэ хуби нютагай нэрэһээ гараһан юм. Гэбэшье эдэ хоёр нэрэ холихо хэрэггүй.

Ассиири

Мүнөөнэй Ирак гүрэнэй дэбисхэр дээрэ оршодог байһан, Нинэвээ гэжэ түб хототой хүсэ ехэтэ урданай хаанта гүрэн мүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 722 ондо ассиириинхид Израилиин Хойто хаан түрэ эзэлжэ, олон израильшуудые баряанда абаһан байна. Израильшуудай хэдышье дурагүй байгаа һаань, һүүлээрнь тэдэнэй орон нютаг руу Ассиириин хаанта гүрэнэй ондоо газарнуудһаа зон асарагдажа байрлуулагдаа. Израилиин орон нютагые дайлан эзэлһэнэй удаа ерүүл зон үлэһэн израильшуудтай гэрлэжэ, холилдоһон байна. Ассиириинхид Иудын орон нютагта (Урда хаан түрэдэ) добтолон ороһон байна, зүгөөр илажа шадаагүй. Һүүлдэнь Нинэвээ хото Бурханай хэһээлтэдэ орожо, булимтарагшадаар бута һандаргаагдаһан юм.

Аха захатан, удамаршад

Анхандаа аха захатан гэжэ гэр бүлын, обогой, угай эгээ аха зониие нэрлэдэг байгаа. Һүүлээрнь еврей арадай болон зарим бүлгэмэй ударидагшадые удамаршад гээд нэрлэдэг болоо. Зарга хэрэгүүдые шиидхэхэдэнь өөртэнь туһалдаг байхын тула Моисей далан удамаршые томилоо бэлэй. Израильшуудай баряанһаа бусажа ерэһэнэй удаа удамаршадай хуулита зиндаа тусхай удхатай болоо. Мүргэлэй гэрнүүд соо долоон аха захатанай зүблэл байдаг, тэдэ мүргэлэй гэрэй даргада туһалдаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, христиан удамаршад (пресвитернүүд) һүмэ ударидадаг байһан юм.

Ахамад санаартан

Аһарооной угай ахамад гү, али дээдэ санаартан. Һургаалай ёһоор, зарим ёһо гурим гансал тэрэ бүтээдэг байһан юм. Тодорхойлбол, жэлдээ нэгэ дахин Нангинай Нангин руу гансал тэрэ орохо эрхэтэй байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ нүлөө ехэтэй иудей бүлэг санаартад ахамад санаартад гэжэ нэрэтэй һэн.

Аһароон

Моисейн аха, Левиин обогой хүн байгаа. Бурхан Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Һургаал үршөөхэдөө, Аһароониие түрүүшын санаартанаар томилһон байна. Бурхан хадаа санаартадай уялгануудые Өөрөө тодорхойлжо, гансал Аһарооной уг удам тэдэниие дүүргэжэ байха ёһотой гэжэ зарлигтаа һэн. «Мэлхицээдэгэй хэргэмээр» Иисүүс Христоосой ахамад санаартан байхань Аһарооной ахамад санаартан байһанһаа үлүү түгэс гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо онсологдонхой.

Ашэраа

Баян ургасын һүлдэ, Ханаһаанай бурхан. Эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэ Ашэраада һүгэдэдэг газарнуудаар энэ бурханай дүрсэ һиилэһэн модон бахананууд һуулгаатай байгаа. Ашэраа хадаа Илүү гү, али Баалай (гол бурханай) һамган ба «бүхы бурхадай эхэ» гээд зарим домогуудта зураглагдана. Финикиин Тиир ба Сидоон гэжэ түб хотонуудта тэрэ гол бурхан гээд тоологдодог бэлэй.

Баал

Израильшуудай Палестина руу ерэхэһээ урид тэндэ ажаһуугша ханаһаан арад энэ бурханда шүтэдэг байһан юм. Энэ үгын анхан удха – «ноён, эзэн».

Энэ орон нютагта үлэһэн нютагай зоной үгэдэ орожо, израильшууд Баалда шүтэхэ гэжэ оло дахин һэдээ бэлэй. Тиимэ юумэнэй болоходонь, Бурханай урдаһаа эгээ шанга гэмтэ хэрэг хэгдэбэ гэжэ тоологдодог байгаа.

Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл

Шолмосой, Бурханда эсэргүүсэгшын, ада шүдхэрнүүдэй ударидагшын нэгэ нэрэ. Эртэ урдын шажантай Ханаһаан арадуудай мүргэдэг байһан Баал бурхантай энэ нэрэ холбоотой байжа магад.

Бага һамган

Эрэ хүнэй дэрэ хубаалдахын тула гэртээ оруулһан эхэнэр. Тэрэ эхэнэр өөрын эрхэтэй байгаа. Зиндаагаараа тэрэ шэбэгшэ эхэнэрһээ дээрэ, харин һамганһаань доогуур бэлэй.

Болтогой

Хуушан еврей хэлэн дээрэ «амен» гэжэ үгэ «үнэхөөр», «үнэн», «болтогой» гэһэн удхатай. Гол түлэб зальбаралай түгэсхэлдэ хэрэглэгдэдэг юм. Энэ үгын һуури «һэжэглэлтэгүй» гэһэн еврей үгын удхатай. «Амен» гэжэ үгөөр шажанай номнол гү, али зальбаралые эхилжэ гү, али түгэсэжэ болохо. Хүнэй зальбархада, «амен» гэжэ харюусаһан хүн хэлэгшын бүхы үгэнүүдые дэмжэнэб гэжэ мэдүүлнэ юм.

Буруу номнолтон

Эртэ урдын израильшууд бусад арадые буруу номнолтон гэхэ гү, али эртэ урдын шажантай зон гэжэ нэрлэдэг байгаа. Юундэб гэхэдэ, гансал еврейнүүд нэгэ Бурханда мүргэдэг, зүгөөр бусад арад олон бурхадые шүтэдэг бэлэй. Тиимэһээ эдэ буруу номнолтон үнэн сэхэ Бурханай болон Тэрэнэй шэлэһэн Израилиин арадай дайсад болоно гэжэ тэдэ тоолодог байгаа.

Бурхан

Энэ дэлхэйн нэгэдэмэл, буянта, Түгэс Хүсэтэ Бүтээгшэ болон энэ дэлхэйн Эзэн мүн. Хэндэшье, юундэшье диилдэхэгүй, Өөрынгөө буянтай ба сүлөөтэй хүсэлөө бэелүүлэн, Бурхан энэ дэлхэй дээрэ үдэр бүри үйлэ хэрэгүүдээ ябуулна. Бурханһаа ходо хүртэжэ байдаг буян хэшэгэйнгээ түлөө хүн гээшэ Өөртэнь дуратай болон шүтэжэ байхыень Тэрэ хүлеэнэ.

Бурханай алдар

Эдэ үгэнүүд Бурханай нэрэ соло болон Бурханһаа ошотоһон ялагар туяа тодорхойлно. Библи соо Бурханай алдар гээшэ Бурханда мүргэдэг газар дүүргэдэг, хүнэй хаража шадахагүй үүлэн гү, али яларһан туяа юм гээд харуулагдана. Иисүүс Христоосой ажамидаралда Бурханай алдар онсо нүлөөтэй: Иисүүсэй мүндэлһэн ушарта, Тэрэнэй хэһэн гайхамшаг хэрэгүүдтэ, хэрээһэн дээрэ Тэрэнэй наһа баралга болон амидыралгада.

Бурханай хүбүүн

Хуушан Хэлсээн соо зарим ушарнуудта Бурханай бии болгоһон, Тэрээндэ мэдэлтэй амитад (Эльгээмэлнүүд, һүлдэ) «Бурханай хүбүүд» гэжэ нэрэтэй. Тэрээнһээ гадна Израилиин арад, зарим хаашуулынь Бурханай хүбүүд гэжэ нэрэтэй. Зүгөөр Шэнэ Хэлсээнэй зохёолшод Иисүүс Христоосые Бурханай хүбүүн гэнэ. Энэ хадаа Тэрэнэй Бурханай табисууртын зиндаатай, тиихэдэ үшөө Тэрэнэй Бурхан Эсэгэһээ мүндэлһыень болон Тэрээнтэй холбоотой байһыень элирхэйлнэ. Христоосто һүзэглэдэг хүнүүд Тэрэнэй Бурхан Эсэгын хүбүүн байһандань хабаатай болоно, тиин Бурханай үхибүүд болоно.

Бурханай һүмэ, Һүмэ

Бурханда гү, али бурхадта мүргэдэг газар. Һүмэ соо зоной зальбаран мүргэдэг Бурхан тусхай аргаар тэндэ байрладаг гэжэ тоологдодог байгаа. Энэ ушарһаа һүмэ хадаа ямар нэгэ тусгаар Бурханай «гэр» гээд һанагдамаар. Библи соо «һүмэ» гэжэ үгэ хадаа Соломоон хаанай үе сагһаа эхилэн Израилиин арад түмэнэй Бурханда мүргэдэг түб болоһон Иерусалимай Һүмые тодорхойлно. Энэ толи соо «Һүмэ» гэжэ томо үзэгөөр эхилэн бэшэгдээтэй үгэ Иерусалимдахи һүмые тодорхойлно. Моисейн үе сагһаа эхилээд израильшуудай урдань Бурхандаа шүтэн мүргэдэг Майхан һүмын орондо Соломоон хаан Иерусалимда түрүүшын Һүмэ бариһан гээшэ. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 586 ондо Соломооной Һүмые Вавилооной сэрэг һандаргажа, бүхы сэнтэй зүйлыень Вавилоон руу абаашаһан байна. Израилиин арадай Вавилооной баряанда байхада, Эзэкээл лүндэншэн Бурханһаа үзэгдэл абажа, тэрээн соогоо шэнэ Һүмэ хараа. Вавилооной баряанһаа зарим еврейнүүдэй мултаржа бусахадань, Христоосой мүндэлхын урда тээхи 520–515 онуудта Һүмэ шэнээр баригдаа бэлэй. Һүмэ шэнээр барилга Хаггай болон Захарияа лүндэншэдэй дэмжэлгэ доро ябуулагдаа. Шэнээр баригдаһан Һүмэ Христоосой мүндэлхын урдахи II зуун жэлдэ грегүүдээр бузарлагдаа һэн, гэбэшье еврейнүүд һүүлдэнь тэрэнээ һөөргэнь бусаажа абаад, шэнээр арюудхаһан байна. Һүүлээрнь Агууехэ Ирод (тэрэ Христоосой мүндэлхын урдахи 40 онһоо 4 он болотор засаг түрэ зонхилоо) Һүмые ондоо болгон, үргэдхэһэн байна. Һүмэ хадаа Израилиин бүхы ажабайдалай түб байгаа: гансал эндэ үргэл хэжэ болохо, эндэ шажанай шухала һайндэрнүүдые – Паасхын, Табин үдэрэй, Майхангуудай һайндэр – тэмдэглэхэеэ бүхы нютагуудһаа, тиихэдэ хари гүрэнүүдһээшье иудейнүүд ерэдэг һэн. Һүмын гол таһалга Нангинай Нангин гэжэ нэрэтэй, тэндэ Хэлсээнэй ханза байдаг байгаа. Тэрээн руу жэлдээ нэгэ дахин тусхай мүргэл хэхэеэ гансал ахамад санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ таһалга нангин һүмэһөө томо хүшэгөөр амяарлагданхай байгаа. Тэрээн руу юрын зон орохо эрхэгүй һэн, тэдэ Һүмын газаа Бурханда мүргэдэг байгаа. Һүмын газаа байдаг галерейнүүд соо элдэб ажал хэдэг олон зон суглардаг һэн. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо Һүмэ Римэй сэрэгээр дууһан һандаргагдаад, тэрэ сагһаа хойшо һэргээн баригдаагүй. Иисүүс энээниие уридшалан мэдэжэ, зондо хэлэһэн гэхэ.

Буян хэшэг

Шэнэ Хэлсээн соохи шажанай сурталай гол ойлгосонуудай нэгэн. Ямар нэгэн хүндэ габьяагайнь түлөө Бурханай үршөөһэн бэшэ, харин Өөрын дураар үгэһэн буянта бэлэг гэһэн удхатай үгэ мүн. Энэ байдал буян хэшэгые Һургаалһаа илгана. Һургаал Бурхан болон хүнэй, зоной хоорондохи харилсаа гуримшуулна, үнэн зүб заршамаар хүн бүхэн юу үйлэдөөб, тэрээнээл абадаг. Нэгэ гү, али бүлэг зоной ажабайдалда болоһон олон ондоо ушар хэрэгүүдтэ буян хэшэг гэжэ ойлгосо хэрэглэмээр; дээдын буян хэшэг гээшэ Христоосто үнэн сэхээр шүтэһэн һүзэглэгшэдтэ үгтэһэн Бурхантай хамта мүнхэ ажамидарал мүн.

Бүреэнүүдэй һайндэр

Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоогоор ефаним нэрэтэй) түрүүшын үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Һайндэр намарай эхиндэ тудадаг. Энэ үдэр израильшууд өөрынгөө ажал хэрэгүүдһээ амардаг. Нангин суглаанууд болодог, тэндэ бүреэнүүдые үлеэдэг, үргэгдэхэ ёһотой үргэл үргэгдэдэг юм.

Бэлгэ отололгын ёһолол

Эрэ зоной, хүбүүдэй бэлгэ отололго. Бурханай Абраһаамда үгэһэн захяагаар еврей хүбүүн бүхэн түрэһэнэйнгөө удаа наймадахи үдэртэ бэлгэеэ отолуулдаг заншалтай һэн. Иисүүсэй үедэ тэрэл үдэртэнь үхибүүндэ нэрэ үгтэнэ. Бэлгэ отололго хадаа хүн өөрынгөө гэр бүлэтэй Бурханай арадай нэгэ хубинь болобо, Бурханай Һургаалай ёһоор ябадаг байха гэһэн Бурхан болон Абраһаамай үри һадаһадай хоорондохи Хэлсээнэй тэмдэг мүн. Бэлгэ отололго гээшэ Израилиин арадта хабаатай байһанай тэмдэг, еврейнүүд ехэнхидээ «отолуулагдаһан» гэгдэдэг, харин эртэ урдын шажантай, нэгэдэмэл Бурхангүй бусад арад – «отолуулагдаагүй» гэгдэдэг байһан юм.

Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн

Энэ ойлгосо Библи соо хэрэглэгдэхэдээ, эртэ урдын шажантай арадта, жэшээлбэл, хүбүүдэйнь болон эрэшүүлэйнь бэлгэ отолхо ёһо гуримгүй байһан пилиштүүдтэ хабаатайгаар хэлэгдэдэг. Тиихэдэ энэ үгэ «отолуулаагүй зүрхэн», «отолуулаагүй шэхэн» г. м. үгэнүүдтэй хамта хэрэглэгдэхэдээ, Бурханда һүзэггүй хүнүүдые тодорхойлно.

Бэһээр-Шээбэ, худаг

Борооной болон хүрьһэн дорохи уһа суглуулдаг томо худаг гү, али һаба, уһа нөөсэлдэг газар. Худаг барихын тула газарта томо, гүнзэгы нүхэ малтаад, тэрэнээ шулуугаар тойруулжа табидаг, хабсагайн шулуу сабшажа, тэрээн соо һаба хэдэг байгаа. Тэрэ һабын амһарта уйтанаар хээд, хабхагаар хаадаг һэн. Гүнзэгы бэшэ худаг сооһоо уһа домбоор, харин гүнзэгы худагһаа уһа һабаар дээшэнь гаргадаг байһан юм. Худаг руу муухай юумэнэй, амитадай орохогүйн тула тэрээниие хабтагай шулуугаар хаадаг, уйтахан нүхэ орхидог байһан (тэрэ нүхэн баһа шулуугаар хаагдадаг байгаа). Борооной уһа суглуулдаг худагай уһан газарай хүрьһэн дорохи уһанда орходоо муу шанартай байгаа.

Вавилоон

Дүтын Дурна зүгэй эгээ томо хото, урданай угаа хүсэ ехэтэ хаанта гүрэнэй түб байгаа. Тэрэ хоёр томо мүрэнэй хоорондохи нюруу газарта, мүнөө үеын урда Ирагай дэбисхэр дээрэ байһан юм. Вавилоон хотодо олон ондоо бурхадта һүгэдэдэг бэлэй. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586-дахи ондо вавилонойхид Иудын (Урда) хаан түрэдэ дайгаар орожо диилээд, Иерусалим хото ба Эзэнэй нангин Һүмэ һандаргаад, Вавилооной хаан түрэдэ байдаг болгохоор олон иудейнүүдые баряандаа абаһан байна. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Вавилоон хото һандаргагданхай байгаа. «Вавилоон» гэжэ үгэ шолмосой хаанта засаг гэһэн удхатай. Эртэ урдын олон шажангуудай, мүн элдэб һальхай ябадалай түб болоһон, Иерусалимые дайгаар эзэлһэн, шэнэ асари томо хаанта гүрэнэй түб хото Римые тэрээнтэй адлидхадаг гэжэ таамагламаар.

Гал тама

Геенна гэжэ грек үгэ ге-хинном – Һинноомой хүнды гэжэ еврей үгэһөө гарбалтай, хүнды, набтар, нюруу газар гэһэн удхатай. Энэ газар Иерусалимһаа зүүн-урда зүгтэ оршодог. Урдандаа тэндэ Баалда болон Моолохто үргэл хэгдэдэг, заримдаа хүниие алан үргэдэг байһан юм. Иудын хаан Һошээ эдэ үргэлнүүдые хоридог, гэбэшье эртэ урдын шажанай ёһололнууд дахин һэргэдэг бэлэй. Дайсад Иерусалимай зониие энэ хүнды соо алаад, хүдөөлүүлэнгүй үлөөхэ гэжэ Ерэмияа лүндэншэ урид мэдэжэ хэлэһэн байна. Үнэн шударга зоной хараһаар байтар нүгэлтэнэй хэһээгдэхэ газар тухай Исай лүндэншэ хэлэхэдээ, энэ хүнды тухай хэлэһэн байжа болоо. Тэрэ хүнды нүгэлшэдые үрэбхихэ гал болон хорхойгоор дүүрэн байха. Тиимэһээ нүгэлтэниие хэһээхэ зорилготой, унтардаггүй галтай тусхай газар гэжэ энэ гал тамые тоолодог болоо, иимэл удхатайгаар энэ үгэ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Эсэсэй эсэстэ бүгэдын амидырһанай ба Зарга шүүбэриин һүүлээр нүгэлтэй зон гал тама руу хаягдаха мүн.

Галаад

Махиирай хүбүүн, Мэнашшээгэй аша. Тэрээнһээ гадна Мэнашшээгэй, Гаад, Рэүбээн обогуудай эзэлдэг байһан Иорданһаа зүүлжээ хадата газар Галаад гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ газар хадаа Израилиин газар дайдын нэгэ хуби байһан юм.

Галилей

Гэм хэһэн зоной хорохо Кээдэш гэжэ хотые тойроод байгааша орон нютаг, Израилиин хойто зүгтэ оршодог, Иссахаар, Напталии, Зэбүлүүн болон Ашээр обогуудай угай газар. Вавилооной баряанай үе сагта тэндэ үлэгшэ еврейнүүд ондоо шажантай ерүүл зонтой, удаань араам, финики, грек ерүүл хүнүүдтэй холилдоо, тиимэһээ энэ нютагые буруу номнолтоной нютаг гэжэ тоолодог байгаа. Иисүүс Христоос газар дэлхэй дээрэхи амидаралайнгаа ехэнхи сагта Галилейдэ ажаһуужа, зониие һургажа, ехэ ном дэлгэрүүлжэ байһан гээшэ.

Гуулин далай

Һүмын хашаа соо табяатай, уһатай, гуулин томо һаба тиимэ нэрэтэй байһан юм. Санаартан тэрээн соо гар, хүлөө угаадаг бэлэй.

Гүгэл

Хомор ургамалай хатаагдаһан дабирхай, тэрээниие галдахада хоншуу утаан гарадаг. Гүгэл ехэ үнэтэй байһан юм. Гүгэлэй, занданай дабирхай урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Иерусалимай Һүмэ соо бадаржа байдаг бэлэй. Энэ хадаа үргэлэй нэгэ янза гэжэ тоологдодог байһан байгаа. Санзайнуудай ондоо нэрэнь фимиам болоно.

Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ

Бурхан Өөрынгөө хүсэл олон ондоо аргаар элирхэйлнэ, харуулна, дуулгана: тэнгэриин аянга дуугаар, мэдээ асарагшадаар, лүндэншэдөөр, хии үзэгдэлөөр, Нангин Бэшэгээр. Ииигэжэ Бурханай Өөрынгөө хүсэл нээһэн, харуулһан, дуулгаһан энэ бүхы арга Гэршэлгэ гэжэ нэрэтэй.

Гэм зэм хүлисэлгын үргэл

Бурханай гү, али ондоо хүнэй урдаһаа нүгэл хэһэн хүнэй гэм зэмыень хүлисэлгын, сагааруулхын тула хэгдэдэг үргэл мүн.

Давид

Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн малшан, Бурханай шэлэһэн, Саулай удаа Израилиин хоёрдохи хаан, Израилиин эгээ мэдээжэ хаан мүн. Тэрэ Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 1000 он багаар хаан шэрээдэ залараа, Израилиие асари томо гүрэн, Иерусалим хотые гүрэнэй түб болгоо. Давид шадамар сэрэгшэн, тиихэдэ агуу шүлэгшэн байһан, Бурханда зорюулһан дуунуудай – Хуушан Хэлсээндэхи Псаалмануудай ном зохёогшодой нэгэн юм. Давид Бурханда үнэнхэ зүрхэнһөө алба хээ, энээнииень Бурхан сэгнэжэ, шагнал болгон, гансал Давидай үри һадаһад Израилиин хаан шэрээдэ уг залгамжалан һууха гэжэ үгөө үгэһэн байна. Давидай һүүлээр хаан шэрээндэ Соломоон хүбүүниинь залараа бэлэй. Бүхы оршолон дэлхэйе үнэн сэхээр ударидаха Бурханай табисуурта (грек хэлэн дээрэ «Христоос») Давидай угһаа гараха гэжэ Израилиин лүндэншэд уридшалан хэлэһэн байдаг. Тиимэһээ Иисүүсые Давидай Хүбүүн (Үри) гэжэ нэрлэдэг.

Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан

Иудейнүүд Бурханай табисуурта Давидай үри һадаһан байха ёһотой гэжэ үнэншэдэг байһанһаа Бурханай табисууртые (Христоосые) Давидай хүбүүн гэжэ нэрлэдэг байһан юм.

Давидай хото

Эртэ урдын Иерусалимай нэгэ хуби. Анхандаа энэ нютагта иевүүс арад ажаһуугаа, Давид хаан тэдэниие диилээд, энэ нютагта Сион хадын ташаланда хэрэм бариһан юм. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо Давидай түрэһэн Вифлеем хото Давидай хото гэжэ нэрлэгдэнэ.

Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ

Мориндо хүллөөтэй хоёр мөөртэй тэргэ. Хүниие зөөхэдэ, мүн байлдаануудта хэрэглэдэг байгаа. Римэй хаанта засагта хото болон холын хүдөө газар холбодог һайн харгынуудай бии болоходо иимэ зөөхэ тэргэнүүд үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болоо бэлэй. Зониие болон ашаа зөөхэ хүндэ тэргэнүүдшье бии һэн. Тэдэ ябахадаа удаан бэлэй. Тэдээнһээ түргэн хоёр мөөртэй тэргэнүүд гансал хүнүүдые зөөдэг байгаа. Тиихэдэ шуудан (почто) зөөдэг тусхай тэргэнүүд бии бэлэй.

Дүлгэ тэмдэг

Алибаа юумэ гэршэлхын, этигэл бэхижүүлхын, ерээдүйе мэдүүлхын тула Бурхан ямар нэгэ үйлэ, зүйл харуулдаг гэхэ гү, али тэмдэг үгэдэг бэлэй. Бурхан Иисүүс Христоосоор олон һүлдэ тэмдэг харуулһан байна.

Ева

Түрүүшын эхэнэр, Адаамай һамган. Еврей хэлэн дээрэ тэрэнэй нэрэ Хавва, удхань болбол амидарал. Адаам ба Евын Бурханай сэсэрлиг соо ажаһууха үедэ могой Евые идхажа, Бурханай Һургаал эбдүүлнэ. Удаань Ева Адаамыешье нүгэлдэ оруулна. Энээнэй түлөө тэдэ сэсэрлигһээ үлдүүлээ. Тэдэнэй хүбүүд гэбэл, Хаяан, Абээл, Шээт, мүн бусад нэрлэгдээгүй үхибүүд бэлэй.

Египет

Палестинын баруун-урда талада оршодог гүрэн. Тэндэ урда сагта еврейнүүд дүрбэн зуун жэлэй туршада ажамидараа, египетшүүдтэ ехээр хашуулагдажа эхилхэдэнь, Бурхан тэдэниие сүлөөдэ гаргаһан байна («Египедһээ гаралга» гэжэ ном хара).

Захяа заабари мэдэдэг хүн

Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн Һургаалые ехэ һайнаар мэдэхэ хүн. Тэрэ Һургаал буулган бэшэдэг, тэрээниие үзэдэг, тайлбарилдаг ба ажабайдалда хэрэглэхыень заадаг, тиихэдэ Һургаал сахиха тухай арад зониие хододоо һэргылдэг бэлэй. Тиимэ хүнүүд иудей арад зон соо аргагүй хүндэтэй болон ехэ эрхэ засагтай байгаа. Тиибэшье тэдэнэй зохёоһон гуримууд болон тэдэниие сахиха журам үнэн дээрээ юрын иудейнүүдтэ хүндын хүндэ дарлалта болоһон байна. Иимэл хуули ном соо бэшэн зохёожо, тэрээнээл һайн мэдэдэг хүнүүдэй ябадал Иисүүс элирүүлэн харуулаа юм.

Зүблэл

Римэй засагай байха үедэ иудей арадай дээдын шажанай болон зарга шүүбэриин эрхэтэд байһан юм. Иерусалимай агууехэ Зүблэл далан нэгэн гэшүүнтэй байгаа: санаартад, хуулишад, фарисейнүүд болон ондоо үндэр тушаалтад. Энэ зүблэл иудей арадые римшүүдэй урда түлөөлдэг, тиихэдэ дээдэ зарга шүүбэриин үүргэ дүүргэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ зүблэлэй шухала тогтоолнууд Римэй засагаар баталагдадаг һэн. 23 гэшүүнтэй багашье зүблэлнүүд байһан юм. Иимэ зүблэлнүүд Иудын бүхы хотонуудта байжа, нютагай шажанай гү, али зарга шүүбэриин захиргаан байһан гээшэ.

Иерусалим

Эртэ урда сагта иевүүсшүүдэй хото Иевүүс гээд мэдээжэ бэлэй. Давид болон Соломооной засаг бариха үедэ Израилиин түб хото болоо. Энэ хото Иудын хадануудай ташалангуудта, Дабһата далайн баруун эрьеһээ 25 км зайтай газарта оршодог. Соломооной наһа бараһанай удаа тэрэ Урда хаан түрын – Иудын түб хото болоо. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 586 ондо тэрэ вавилооншуудаар дууһан һандаргагдаа. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 538 онһоо эхилэн, 445 он болотор тэрэ һэргээн бодхоогдоо. Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 332 оной һүүлээр тэрэ ёһотой грек хото болоһон, Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 63 ондо Римэй сэрэгтэ эзэлэгдэһэн байна. Иисүүс Христоос Иерусалимай һандаргагдаха тухай уридшалан хэлээ, юундэб гэхэдэ, ажаһуугшадынь Тэрэниие Бурханай табисуурта гэжэ тоогоогүй. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо иудейнүүдэй Римтэй дайлалдахада, хото дахин дууһан һандаргагдаһан, һүүлээрнь һэргээн бодхоогдоһон байна. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо ерээдүйн Тэнгэриин Иерусалим тухай – Бурханһаа эхилэн, газар тээшэ бууһан хото тухай хэлэгдэнэ. Тэрэ хото дотор Бурханай арад Бурхантай хамта хэтэ мүнхэ ажамидарха юм.

Израилиин арбан хоёр обог

Яковай (һүүлээрнь тэрэ Израиль гэжэ нэрэтэй болоо бэлэй) хүбүүд, 12 обогой эхи табигшад гэбэл, – Рэүбээн, Шимоон, Леви, Иуда, Зэбүлүүн, Иссахар, Даан, Гаад, Ашээр, Напталии, үшөө тиихэдэ Эпрааим ба Мэнашшээ. Эпрааим Мэнашшээ хоёр Яковай эгээ дуратай Иосиф хүбүүнэйнь хүбүүд байһан юм. Обог бүхэн хэдэн уг ба бүлэнүүдтэ хубаардаг байгаа. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 722 ондо Израилиин хаан түрые Ассиириин, Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Иудын хаан түрые Вавилооной бута сохиһоной удаа ехэнхи обогууд үгы болоһон байна, зүгөөр ерээдүйдэ Израилиин бүхы арад һэргэн, анхан байһан хэмдээ орохо гэжэ лүндэншэд хэлэһэн байдаг. Сагай эсэстэ Израилиин арбан хоёр обогые зарга шүүбэридэ оруулхат гэжэ Иисүүс Христоос Өөрынгөө шабинарта үгөө үгэһэн байна. Шэнэ Иерусалимай хаалтанууд дээрэ Израилиин арбан хоёр обогой нэрэнүүд бэшэгдэхэ, хотын бартаанууд тэдэнэй нэрээр нэрлэгдэхэ юм.

Израиль

«Израиль» гэжэ нэрэ Бурхан Яковта, тэрэнэй Өөртэйнь Пэнүһээлдэ тэмсэжэ байхадань үгэһэн байна. Арбан хоёр обог болохо Яковай үри һадаһад Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арад гэжэ нэрэтэй. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй удаа хойно байдаг арбан обог урда зүгтэ байһан Иуда болон Бэньямиинэй обогуудһаа таһаржа, Хойто хаанта засаг гэжэ нэрэтэй хаан түрэ бии болгоһон юм. Хойто хаан түрэ өөрын хаашуултай байһан, һүүлээрнь Самари гэжэ түб хототой болоһон байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим хубинуудта «Израиль» гэжэ үгэ гансал хойто обогуудтай, Хойто хаан түрэтэй холбоотой байдаг. Шэнэ Хэлсээн соо «Израиль» гэжэ үгые гол түлэб Израилиин арадта, тиихэдэ Израилиин газар дайда, Палестинада хабаатайгаар ойлгодог юм.

Иисүүс Христоос

Еврей хэлэнһээ оршуулхада машиах, тиихэдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ «христоос», «юрөөлэй тоһо түрхюулһэн, юрөөгшэ» гэһэн удхатай. Эртэ урдын Израильда Бурханай алба хаахыень шэлэһэн санаартадые, лүндэншэдые, хаашуулые алба хэхыень толгойдонь оливын тоһо түрхидэг байгаа. Бурхан израильшуудта Бурханай табисууртые – Израилиин арадые абарха, газар дээрэхи бүхы арадуудые зонхилхо Хааниие эльгээхэб гэжэ лүндэншэдөөр үгөө үгэһэн байна. Иисүүсэй үе сагта ерэхэ гэжэ найдуулагдаһан Бурханай табисууртын ерэхые иудейнүүд ехэ хүлеэһэн байна. Тэрэ хариин газарай булимтарагшадһаа – римшүүдһээ тэдэниие сүлөөлхэ, тиин Израилиин нэрэ соло һэргээхэ гэжэ тэдэ найдаа. Сүлөөлэгшэ, Бурханай табисуурта, Иисүүс Христоос энээнһээ гадна үшөө ехэ юумэ хээ. Тэрэ бүхы хүн зониие үхэлэй болон нүгэлэй баряанһаа сүлөөлөө, Тэрээгээр Бурхан хүнүүдтэй шэнэ, мүнхэ хэлсээ баталаа.

Инжир, боди модон

Палестинада элбэгээр ургадаг, жэмэстэй һаглагар модон. Тэрэнэй жэмэс (инжир) аргагүй амтатай, эдеэтэй, тиимэһээ тэрэ модон амгалан болон баян ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болодог байгаа. Мүн энэ модон Израилиин арадай һүлдэ тэмдэг байһан юм.

Иордан

Хэннээрэдэй нуур болон Дабһата далай холбоһон мүрэн. Тэрэ Палестинын зүүн зүгэй хилээр урдадаг байгаа. Ханаһаан орохынгоо урда тээ израильшууд энэ голые гаталһан байна. Шэнэ Хэлсээн соо Арюудхагша Иоанн тэрээндэ ерэһэн зониие, тиихэдэ Иисүүс Христоосые Иорданда арюудхаһан бэлэй.

Ирод Агрииппа I

Агууехэ Иродой аша, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 41-44 онуудта Палестиные зонхилон һуугаа, христиан шажантаниие шэрүүнээр мүрдэдэг байгаа.

Ирод Агрииппа II

Ирод Агрииппа I гэжэ хүнэй хүбүүн, тэрэнэй урда Христоосой шаби Павел үгэ хэлэһэн бэлэй. Христоосой мүндэл һэнэй хойно 70 он хүрэтэр Палестинын элдэб хуби нютагуудые зонхилон байгаа, удаань Рим руу ошоо һэн.

Ирод Антипа

Агууехэ Ирод хаанай хүбүүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 4-дэхи онһоо эхилэн, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 39-дэхи он хүрэтэр Галилейн орон нютагые зонхилһон юм. Хуули бусаар гэрлэһэнэйнь түлөө тэрэниие Иоанн Арюудхагша гэмнэһэн, тиихэдэнь Ирод Антипа Иоанн Арюудхагшые усадхаха тухай захиралта үгөө бэлэй. Понтий Пилат Иисүүс Христоосые шүүхэ үедээ Иисүүсые үнинэй хараха гэһэн, гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдэйнь гэршэ болохоёо һанаһан Ирод Антипада тэрэниие эльгээгээ, харин Иисүүс тэрээнтэй хөөрэлдэхэеэ арсаа, тиихэдэнь Ирод Антипа тэрэниие доромжолоод, һөөргэнь эльгээгээ һэн.

Ирод Архелай

Агууехэ Иродой ууган хүбүүн. Тэрээндэ эсэгэнь хан түрэ дамжуулхаб гэжэ найдуулһан юм, гэбэшье эсэгынь наһа барахада, Римэй император Август Архелайе хаан болгохоёо арсажа, «арадай удамарша» гэжэ нэрэ зэргэ олгуулһан, Самаари, Иудын хан түрэ ба Идумей нютаг үгэһэн байна. Ирод Архелай хадаа иудейнүүдые болон самарянуудые угаа хэрзэгыгээр даран зонхилоо.

Иуда

1. Яковай 12 хүбүүдэй нэгэн ба Иудын обогой эхи заха табигша. Тэрэнэй уг изагууртан иудейнүүд гэжэ нэрэтэй болоо. Израилиин агууехэ хаан Давид болон тэрэнэй хүбүүн Соломоон Иудын обогой бэлэй. Соломоон хаанай наһа бараһанай удаа хойто зүгтэхи обогуудай урда зүгэй (Иуда болон Бэньямиинэй) обогуудһаа таһараад байхада, тэрэ хоёр обог Урда хаан түрэ – Иудын хан түрэ бии болгоһон юм. Урда хаан түрэдэ Давидай үри һадаһад болохо хаашуул байһан, харин түб хотонь анханайхяараал Иерусалим бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг болоо. Иисүүс Христоосшье Иудын обогой байгаа. Тэрэ Давид хаандал адли Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн байна.

2. Библи уншахада, олон ондоо зон Иуда гэжэ нэрэтэй байгаа гэжэ ойлгонобди. Тодорхойлбол, Иуда Искариот – Христоосто урбаһан шабинь.

Иудейнүүд, еврейнүүд

Иудей. Энэ үгэ Яковай хүбүүн Иудын обогто хабаатай хүнүүдэй нэрэ мүн. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Урда хаан түрэ Иуда Вавилоондо эзэлэгдээд, арад зониинь баряанда абтаа. Баряанда байһан үедэ, мүн һүүлээрнь «иудей» гэжэ үгөөр Иудын хаан түрын арадые болон Израилиин ямаршье обогой хүнүүдые нэрлэдэг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг байгаа. Һайн Мэдээсэл соо «иудей» гэжэ үгөөр үшөө еврей арадай ударидагшадые нэрлэдэг байһан юм.

Левидүүд

Яковай гурбадахи хүбүүн Левиин үри һадаһад. Моисейн үе сагта Бурхан Левиин обогһоо гараһан Аһарооной үри һадаһадые Өөрынь санаартан болгохоор шэлэһэн байна. Левиин бусад ондоо уг удам (ехэнхидээ тэдэниие левидүүд гэдэг) Майхан һүмэ соо хүдэлжэ, санаартадта туһалха ёһотой байгаа. Израилиин обогууд сооһоо эдлэхэ газаргүй ганса энэ обог байһан, юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ажал хадаа нэн түрүүн Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соо алба хэхэ ажал байгаа. Ондоо обогой еврейнүүд энэ ажал хэхэ эрхэгүй. Тэрээнһээ гадна левидүүд Һургаалай номуудые үзэдэг, зондо багшалдаг байһан юм. Левидүүдтэ газарай орондо Израилиин ондоо обогуудай газар дээрэхи хото болон таряалангууд үгтэнхэй байгаа.

Ливаан

Аршаантай уһаараа, хушатай ойгоороо мэдээжэ болоһон хойто Палестинадахи хадын шэлэ (мүнөө үедэхи Ливаан гүрэн). Энэ хадаа Сириин эгээ үндэр (далайн хэмһээ дээгүүр 3000 метрһээ үлүү үндэртэй) хаданууд, тэдэ Дундада далайн эрьедэхи Тиирһээ Арваада хүрэтэр 170 модоной зайда үргэлжэлнэ. Соломоон хаан өөрынгөө хэрэм болон Һүмэ Ливаанай хуша болон бусад модоор бариһан бэлэй.

Лүндэншэн

Бурханай хүсэл зондо дуулгахын, Гэршэлгыень хүнүүдтэ дамжуулхын тула Бурханай түлөөлһэн хүн. Арюун Һүлдын нүлөө доро лүндэншэд ерээдүйн үйлэ хэрэгүүд тухай хэлэдэг, хүнүүдые нүгэлөө наманшалан, Бурханда һүзэгтэй болгохын тула Бурханай захяа хүргэгшэ ба һургагша болодог байһан юм. Элии шэнги түрүүшын лүндэншэд (эртэ урдын сагта тэдэниие уридшалан мэдэдэг хүнүүд гэдэг байһан) онгондо орохо аргатай, гайхалтай үйлэ хэрэгүүдые хэдэг байгаа. Самуил лүндэншэн зарга шүүгшэшье байгаа. Ерэмияа ба Эзэкээл гэдэг һүүлэй лүндэншэд Бурханһаа мэдээсэл ехэнхидээ хии үзэгдэл болон зүүдэн соогоо хараад, һүүлээрнь Бурханай эльгээһые хүнүүдтэ дамжуулдаг байһан юм. Лүндэншэд оршолон дэлхэйдэ Бурханай табисууртын заларан ерэхэ тухай хэлэдэг байгаа. Самуил, Натаан, Элии, Элишаа гэхэ мэтэ лүндэншэд тухай Хуушан Хэлсээнэй номууд соо хэлэгдэнэ. Исай гү, али Амоос лүндэншэд өөһэдынгөө лүндэн тухай бэшэгүүдые орхиһон байна; Хуушан Хэлсээнэй эдэ номууд тэдэнэй нэрэтэй. Шэнэ Хэлсээнэйшье үедэ лүндэншэд байһан юм.

Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан

Нүүдэл байдалтай арадта тааруу, хуряагдадаг, тойроод хорёотой, томо майхантай адли түхэлтэй нангин һүмэ. Газаань үргэлэй шэрээ, Гуулин далай байдаг байгаа, тэрэ үшөө Суглаанай майхан гэжэ нэрлэгдэдэг. Майхан һүмэ хадаа санаартадай туһаар израильшуудай Бурхантай уулзадаг газар байһан юм. Майхан һүмэ дотор хоёр таһалга байгаа: нангин һүмэ, Нангинай нангин. Нангин һүмэ соо шэрээ табяатай, тэрээн дээрэ хилээмэн болон үргэл хэхэдэ хэрэгтэй зүйлнүүд, тиихэдэ дэн болон санзай бадаруулха тахил табяатай байдаг байгаа. Бурханай зарлигаар израильшууд Майхан һүмэ бүтээгээд, сүл губяар ябахадаа абаад ябадаг байгаа. Майхан һүмэ соо Хэлсээнэй ханза хадагалаатай һэн. Юрэнхы дээрээ Майхан һүмэ гээшэ Израилиин газарта байһан Бурханай гэр мүн. Майхан һүмэ соо израильшууд Бурханда мүргэдэг, тэндэ үдэр бүхэндэ, Соломооной Иерусалимда Һүмэ баритарнь, үргэл хэдэг байгаа. Юрын израильшууд Майхан һүмын газаа суглардаг байһан, харин нангин һүмэ руу гансал санаартад орохо эрхэтэй байгаа; тиихэдэ Нангинай нангин руу жэлдээ нэгэ дахин ганса ахамад санаартан ородог һэн. Майхан һүмэ соо Бурхан тусхай аргаар оршоно гэжэ израильшууд этигэдэг байгаа. Соломооной үе сагта Майхан һүмэ зөөгдэдэггүй, Иерусалимдал байдаг һэн. Һүүлээрнь тэрэниие шулуун болон модоор баригдаһан Һүмэ һэлгээ юм.

Майхангуудай һайндэр

Иудей арадай һайндэр. Һайндэрэй болоходо, израильшууд өөрынгөө гэр орхижо, ургаса хуряаха үедэ таряалан дээрэ табигдадаг, мүшэрнүүдээр хэгдэһэн балгаан, майханууд соо долоон хоног байжа, хэрэгтэй үргэлнүүдээ үргэдэг байһан юм. Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоо нэрэнь ефаним), Арюудхалгын үдэрэй һүүлдэ 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байһан гээшэ. Тус һайндэр орооһо хадаһанай болон жэмэс суглуулһанай удаа, үзэмэй жэмэс суглуулхын үедэ, намарай бороогой урда тээ үнгэргэгдэдэг, тиимэһээ «Үрэ жэмэс хуряалгын һайндэр» гү, али «Шэниисын түрүүшын ургасын һайндэр» гэгдэдэдэг. Египедһээ Ханаһаан хүрэтэр сүл губяар ябаһанаа, майхангууд соо байһанаа израильшууд Һайндэрэй долоон хоногой туршада дурсан һанадаг юм. Тиихэдэ израильшууд Бурхандаа ургасын түлөө баяраа мэдүүлдэг байгаа. Энэ һайндэрэй еврей нэрэ – Суккот.

Малхи-Цээдэк

Шалээмэй хаан ба санаартан. Абраһаам дайнай олзоһоо арбанай нэгэ хубиие тэрээндэ дамжуулан үгөө бэлэй, удаань Малхи-Цээдэк Абраһаамые үреэһэн юм. Христоосой ахамад санаартан байгааша хэргэмынь Малхи-Цээдэгэй ахамад санаартан байһантай адляар Еврейнүүдтэ бэшэһэн Хандалга соо зэргэсүүлэгдэнэ.

Масаг

Библи соо энэ үгэ хадаа шажан мүргэлэй, хубиин гү, али бүхы бүлгэмэй ажабайдалтай холбоотой шалтагаанһаа нэгэ хэды сагай туршада (ехэнхидээ нэгэ үдэр) юушье эдингүй, заримдаа юушье уунгүй байха үдэр гэһэн удхатай. Масаглахын гол зорилго хадаа номгоролоо гү, али гашуудалтай юумэнэй болоходо ехэ уйдхараа Бурханай урда харуулха, али туршалтын болоходо, нүгэл арилгаха тухай Бурханһаа туһа эрихэ гээшэ болоно. Үнэн масаглалга бол үнэн сэхые, хүнүүдэй хоорондохи харилсаа һайжаруулха, туһалха сэдьхэлтэй болгон һэргээхэ ёһотой гэжэ лүндэншэд һануулдаг байгаа. Зарим үдэрнүүдтэ, жэшээнь, жэл бүриин Арюудхалгын үдэртэ, бүхы иудейнүүд нүгэлыень арилгаха тухай Бурханиие гуйхадаа, масаг бариха ёһотой байгаа. Зарим иудейнүүд, нэн түрүүн фарисейнүүд, үшөө нэмэлтэ масаг сахидаг бэлэй. Тиихэдэ һүзэглэгшэдэй бүлгэмшье хэрэгтэй болоо һаань, али нэгэн ушараар масаг бариха аргатай байгаа юм.

Мидиин улас

Мидиин улас – һүрөөтэй хаанта гүрэн, мүнөө үеын Иранай баруун хойто талада оршодог байгаа. Христоосой түрэхын урда тээхи 612 ондо мидүүд Ассириин түб хото Нинэвээе һандаргаа. Тэрээнэй һүүлээр мидүүд перснүүдтэй сугтаа Персиин хаанта гүрэнэй засаг баригшад болоһон байна, тиимэһээ гүрэнэй хуулинууд «мидүүд болон перснүүдэй хуулинууд» гэжэ нэрэтэй байһан юм. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 330 ондо Александр Македонский Мидиие дайлан абаа. Мидүүд тэрэнэй һүүлээр Сиритэй нэгэдээ, саашадаа Паарфиин засаг доро ороо.

Моисей

Левиин обогһоо Бурханай шэлэжэ абаһан хүн. Тэрэ израильшуудые Египедтэхи богоолто байдалһаа гаргаһан юм. Моисей сүл губяар ябажа байха үедөө тэдэнэй ударидагша болон лүндэншэ байгаа. Тэрэ израильшуудай сахиха ёһотой, Бурханһаа үгтэһэн Һургаал тэдээндэ дамжуулаа. Моисейн номууд гү, али Һургаал (Тора) гэжэ нэрлэгдэһэн Библиин түрүүшын табан ном соо Һургаалай гол ёһонууд тухай хэлэгдэнэ. Моисей Жаргалай орон – Ханаһаан руу орожо шадангүй наһа бараа, гэбэшье тэрэ газараа холоһоо хараһан байна. Моисей болбол иудейнүүдтэ угаа үндэр нэрэ солото Израилиин лүндэншэн болон һүзэг шажанай багша болоно.

Моолох

Аммоонуудай гол бурхан, үшөө Милх гэжэ нэрэтэй. Моолохто шүтэхэдөө хүнүүд үргэл хэдэг байгаа, зарим ушарта өөһэдынгөө үхибүүдые үргэл болгодог һэн. Бурханай хэдышье хатуугаар хориходонь, израильшууд Моолохто Иерусалимай хажуудахи Һинноомой хүндыдэ үхибүүдээр үргэл хэдэг байһан юм.

Моһааб

Лоот болон Лоодой ехэ басаганай хүбүүн бэлэй. Моһаабай үри һадаһад моһааб арад гэжэ нэрэтэй, Дабһата далайһаа зүүлжээ, үндэр, үрэжэлтэ Моһааб гэжэ орон нютагта ажаһуудаг байгаа. Моһааб арадай гол бурханиинь Хамоос бэлэй. Тэрээнһээ гадна тэдэ Бааһал-Пэһоорто һүзэглэдэг байгаа, тэрэнь, моһаабшуудай һанаһаар, хадын оройнуудта байрладаг. Моһааб хэлэн еврей хэлэндэ дүтэрхы һэн. Моһаабшууд Израилиин дайсад байһан, Израилиин лүндэншэд тэдэниие ходо шүүмжэлдэг байгаа.

Мүргэлэй гэр

Сугтаа зальбархын, Нангин Бэшэг номуудые уншахын болон шажанай ёһо гурим үзэхын тула үнгэргэгдэдэг иудейнүүдэй суглаан; тиимэ суглаа хэдэг гэр. Мүргэлэй гэрнүүд хадаа иудейнүүдэй Вавилооной баряанда байхадань бии боложо эхилһэн, һүүлээрнь тэдэнэй нютагтаа бусаад байхадань, хаа-хаанагүй тараһан байна. Мүргэлэй гэр соохи суглаанай үедэ юрын хабаадагша хүн Нангин Бэшэгэй хуби уншаха аргатай, һүүлээрнь суглараад байһан хүнүүдтэ уншаһанаа тодорхойлхо гү, али һургаал хэлэхэ аргатай байгаа. Һүмэдэ орходоо мүргэлэй гэр соо үргэл үргэгдэдэггүй һэн. Иудейнүүдэй ажаһуудаг ямаршье хотодо нэгэшье һаа, мүргэлэй гэр заатагүй байһан гээшэ.

Мүргэл, зальбарал

Бурханда һайниие хүргэжэ (магтаал үргэжэ) гү, али гуйжа (гуйлта хэлэжэ) хандалга. Хуушан Хэлсээн болон Шэнэ Хэлсээн болбол хоёр янзын зальбаралтай: хубиин, ганса нэгэ хүнэй Бурханда өөрынгөө үгөөр хандажа, Тэрээндээ һайниие хэлэжэ магтаһан гү, али туһа эрижэ гуйһан зальбарал; бүлгэмэй, тусхай газарта (Һүмэ гү, али мүргэлэй гэр соо) заншалта, бултанай мэдэхэ аргаар хэгдэһэн мүргэл. Зүгөөр ном дахажа уншаһан мүргэлдэ орходоо ехэнхидээ өөрынгөө үгөөр хэлэгдэһэн зальбарал Библи соо дайралдадаг. Зальбаралнуудые согсолһон тусхай ном бии, Псаалманууд гэжэ нэрэтэй. Хүнэй хубидаа болон бүхы бүлгэмэй уншалгада хэрэглэгдэдэг олон ондоо зальбаралнууд тэрээн соо байдаг.

Нангин Бэшэг

Шэнэ Хэлсээн соо Хуушан Хэлсээнэй номуудые иигэжэ нэрлэдэг. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдээд байхада, христиан шажантан тэрээндэ Нангин Бэшэг гэжэ ойлгосо оруулһан юм.

Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин

Алтан дэн, үргэлэй алтан шэрээ, арюудхагдаһан хилээмэнэй байдаг Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соохи таһалга. Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын эгээ нангин сэнтэй хуби соо Хэлсээнэй ханза оршодог байгаа. Энэ газар хадаа Нангинай нангин гэжэ нэрэтэй байһан юм. Нангинай нангин газар Нангин Һүмэһөө хүшэгөөр илгаатай байгаа. Һургаалай ёһоор, санаартан Нангин Һүмэ руу үглөөгүүр болон үдэшэ үргэлэй шэрээ дээрэ занданай дабирхай, гүгэл бадараахаяа ородог байгаа. Нангин һүмэ руу гансал санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ удхаараа нангин һүмэ Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог байгаа. Нангинай нангин һүмэ болбол Бурханай оршодог тэнгэриин Һүмэтэй адли зураглан табигданхай юм гэжэ һүзэг этигэл бии һэн. Тодорхойлбол, Еврейнүүдтэ бэшэһэн хандалга соо Иисүүс Христоос Өөрыгөө үргэл болгоходоо, һүзэгтэйшүүлые тэнгэриин нангин һүмэ руу оруулаа гэжэ хэлэгдэһэн юм. Соломооной бариһан Һүмэ соо Нангинай нангин газарта херүүбүүдэй дүрсэнүүд байдаг байгаа. Һургаалай ёһоор, гансал ахамад санаартан Нангинай нангин руу орохо эрхэтэй һэн, тиихэдээ жэлдээ нэгэл дахин, Арюудхалгын үдэртэ бүхы арадай нүгэл наманшалхаяа ородог байгаа.

Нангин, гэгээн

Библи соо «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгэ «илгаатай, юрын юумэнһээ тад ондоо, энэ дэлхэйдэ хабаатай бэшэ, тиимэһээ өйронь хүрэшэгүй юумэн» гэһэн удхатай. Энэ нэн түрүүн Бурханда хабаатай. Хуушан Хэлсээн соо энэ үгэ гансал Бурханай зүйлнүүдтэ хабаатайгаар хэрэглэгдэнэ: Майхан һүмэдэ, Һүмэдэ, мүргэлдэ хэрэглэгдэхэ юумэнүүдтэ. Хүнүүд тухай хэлэхэ болоо һаа, «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгөөр Бурханда һүзэгтэй, шүтэдэг хүнүүдые нэрлэдэг (Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арадые, Шэнэ Хэлсээн соо Һүмые). Хүнүүдшье, юумэншье Нангинда ойро хүрэжэ арюудхагдаха аргатай. Тиин тэдэ бузартай юумэндэ хүрөөгүй, харилсаагүй байбал, нангин зандаа үлэхэ. Бузартаһан хүнүүд, зүйлнүүд Бурханда мүргэхын гү, али мүргэлдэ хэрэглэгдэхын урда арюудхалгын ёһо гурим гараха болоно.

Нинэвээ

Израильшуудай дайсан байгаа, һүр жабхаланта, хайрагүй шэрүүн Асиириин хаанта засагай түб хото. Энэ хото руу Бурхан Иона лүндэншые эльгээһэн юм: нүгэлдэ орошоһон арадта гэмээ наманшалаагүй һаа, усадхагдахат гэжэ тэрэ мэдүүлхэ ёһотой байгаа. Ионын лүндэн табиһанай удаа Нинэвээгэй арад гэмээ наманшалаа, Бурхан тэдэниие хайрлаа. Һүүлээрнь олон жэл үнгэрһэнэй удаа, Христоосой мүндэлхын урда тээхи ондо маадайшууд энэ хото дайгаар абажа, һандаргаһан байна.

Номшо хүн, Хуули заадаг багша

Библиин ондо ондоо номуудые болон хуйламал бэшэг соохи Һургаал (Тора) буулган бэшэдэг, тиихэдэ тэдэниие тайлбарилдаг хүн. Эзраагай үе сагһаа эхилжэ, бэшээшэд хадаа Иудын хаан түрэ соо тусхай үүргэтэй хүнүүд байһан бэлэй. Иисүүсэй үе сагта Нангин Бэшэг мэдэдэг ба тайлбарилдаг хүнүүд гүүлэжэ, аргагүй ехэ хүндэтэй байһан гээшэ. Иисүүс Өөрынь шабинар болоһон бэшээшэд тухай хэлэхэдээ, тэдэ «хуушарһан болон шэнэ» эрдэни ухаатай гэжэ хэлэһэн гэдэг. Тиибэшье, Тэрэ хирэ болоод лэ тэдэнэй Һургаал тайлбарилхые, харахада буянша һүзэгтэй шэнги аад, мүнгэндэ дуратайе, дороо нойтонииень шүүмжэлдэг байгаа.

Нүгэл

Бурханай Һургаалда үсэрхэл, Тэрэнэй захяа заабари эбдэхэ, үгэ дуулахагүй ушарнууд хадаа нүгэл болоно. Нүгэл хэһэн хүн нүгэлөө арилгахын тула үргэл хэхэ ёһотой гэжэ Хуушан Хэлсээн соо хэлэгдэнэ.

Нүгэл сагааруулгын үргэл

Энэ үргэлэй гол үүргэнь – бузарһаа бэеэ болон оюун сэдьхэлээ сэбэрлэлгэ.

Олива модоной жэмэс

Палестинада олоороо ургадаг, үндэрынь 10 метр хүрэдэг мүнхэ ногоон модон. Тэрээн дээрэ маслинанууд (оливанууд) ургадаг. Эдеэшэһэн маслинануудһаа тоһо даража гаргадаг, тэрэниие эдижэ гү, али бэедээ түрхижэ, дэнгэй тоһон болгожо хэрэглэдэг байгаа.

Оливын тоһон

Оливануудые даража-шахажа тоһо гаргадаг. Эртын Израильда оливын тоһон олон ушарта хэрэглэгдэдэг байгаа: тэрээгээр дэнгээ аһаадаг, тиихэдэ шарха болон арһанай үбшэ эдэгээдэг, шадалтай зон тоһоной эгээ шанартайень бэедээ түрхидэг, арюун болгохын тула энэ тоһо шажанай хэрэгсэлнүүдтэ дуһаадаг, мүн хаан шэрээдэ хэн нэгэниие заларуулхын гү, али санаартан, лүндэншэ болгохын тула толгойдонь энэ тоһо түрхидэг бэлэй. Оливын тоһон хадаа Майхан һүмэ соо, һүүлдэнь Һүмэ гэрэлтүүлхын тула хэрэглэгдэдэг, тиихэдэ үргэл болон үргэгдэдэг байһан юм.

Онгон

Модоор гү, али шулуугаар хэгдэһэн шүтөөн; зоной шүтэдэг ямар нэгэн бурханай хүрэг гү, али зураг.

Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад

Үзэмэй дараһан архи, мүн бусад мунхаруулха унда уухагүйб, үһөө, һахалаа абахагүйб, тиихэдэ ямаршье үхэһэн хүндэ, түрэлэймнишье хүнэй байгаа һаа, дүтэлхэгүйб гэжэ тангариглаһан, гансал Бурханда алба хэхэеэ өөрыгөө зорюулһан хүн. Хэрбээ хэн нэгэнэй тиимэ хүнэй хажууда наһа барабал, тэрэ 7 хоног соо бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Тиигээд тэрэ өөрыгөө Бурханда зорюулха сагаа шэнээр эхилхэ ёһотой байһан, юундэб гэхэдэ урдахи сагынь бузартаба бшуу. Шахаа тангаригайнь сагай түгэсэхэдэ, энэ хүн үргэл үргэдэг, Майхан һүмэ, Һүмэ руу орохынгоо урда тээ үһөө хюһан абадаг байгаа. Тиигэжэ бэеэ зорюулга гээшэ тэрэнэй өөрын гү, али түрэхэдэнь эхынь үргэһэн тангаригһаа дулдыдаһан байха – Самсооной ушартай адли. Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд гэжэ ном соо уншахада, Павелай Иерусалимда ерэхэдэнь, Яков тэрээндэ дүрбэн хүнэй шахаа тангаригай сагай түгэсэхэдэ үргэл үргэлгын гарзые өөр дээрээ даажа абахыень дурадхаа магад.

Паасха

Еврейнүүдэй Египедэй баряанһаа сүлөөлэгдэһэн тухай хабартаа һайндэрлэгдэдэг иудейнүүдэй гол һайндэрнүүдэй нэгэн. Паасхын һайндэр еврей литын түрүүшын авиив һарын (үшөө нисаан гэжэ нэрэтэй) арбан дүрбэнэй үдэрэй үдэшэ тэмдэглэгдэдэг. Хабартаа үдэр ба һүниин тэнсэһэнэй һүүлээр энэ һайндэр болодог юм. Израильшууд хадаа Египедэй баряанһаа тэдэниие Бурханай сүлөөлһые, Египедһээ гараха үдэрэй урда һүни үргэл болгон үргэгдэһэн хурьганай шуһаар ууган үхибүүдэйнгээ абарагдаһые тэрэ үдэшэ һанан-дурсан байдаг юм. Хурьга (эшэгэ) үргэл болгон үргэхэдөө, бүхэлеэрнь булажа болгодог, тиихэдээ тэрэнэй үе мүсын нэгэшье яһа хухалжа болохогүй байгаа. Һайндэртэ хоол барихадаа эшэгэ эдидэг байһан гээшэ. Энэ һайндэрэй үдэшын хоолой хуби болон гашуун ногоон болон дабһагүй хилээмэн эдигдэдэг байһан юм. Пэсах гэжэ еврей үгөөр, ондоогоор, паасха гэжэ үгөөр үргэгдэхэ эшэгэ нэрлэдэг байһан юм. Эндэһээ һайндэрэй нэрэ бүрилдэн гараһан гээшэ. «Пэсах» гэжэ үйлэ үгэ «һүрэжэ гараха» гээд оршуулагдана. Египедһээ гаража, богоолто байдалһаа сүлөө болоһон тухайгаа һанажа байхын тула жэл бүри Паасха һайндэрлэгдэхэ ёһотой. Һүмын баригдаһанай удаа үргэл болохо эшэгэ гансал тэрээн соо үргэхэ ёһо зүбшөөгдэһэн байна. Ямаршье ондоо арадай хүн, ерүүл хүн болон хүлһэншэ сэрэгшэн Паасхын хоолдо хүртэхэдэ байлсаха ёһогүй байгаа. Израилиин болон ондоо гүрэнүүдэй иудейнүүд Паасхын үедэ Бурханда мүргэхэеэ Иерусалим руу ерэдэг һэн. Паасхын һүүлээр Эһээбэригүй талханай Һайндэр долоон үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээндэхи Иоаннһаа Һайн Мэдээсэл соо Иисүүс нисаан һарын 14-дэ, Паасхын урда тээхэнэ хэрээһэн дээрэ хадагдажа наһа бараһан байна, тиихэдээ Паасхын үргэл болохо хурьгандал Тэрэнэй нэгэшье яһан хухалагдаагүй. Павел лүндэншэн Христоос Паасхын үргэл хурьган шэнги үргэгдөө гэжэ зааһан байна. Бурхан Иисүүсэй наһа бараһан хойно тэрэниие амидыруулаа, тиимэһээ христиан шажантанда Паасха гээшэ гансашье Христоосой наһа бараһан тухай һануулга бэшэ, үшөө Тэрэнэй амидырһанай удхатай һайндэр мүн.

Перси

Вавилооной хаанта гүрэнэй унаһанай удаа орондонь мандаһан, тэрээнһээ үшөө үргэн газартай, һүрөөтэй хаанта гүрэн. Грециһээ Египет, Түб Ази хүрэтэр, Израилиин газар оруулан, Перси бүхы энэ ехэ газарые дайгаар эзэлһэн байгаа. Заримдаа Мидиин-Персиин хаанта гүрэн гэжэ тэрэниие нэрлэдэг, юундэб гэхэдэ, мидүүд Перси зонхилдог хоёрдохи арад байһан юм. Персиин хуулинуудыньшье «маадайшуулай болон перснүүдэй хуули» гэжэ нэрэтэй байһан юм.

Пилишт, пилиштүүд

Гарбалынь мэдэгдэдэггүй, тухайлхада, эртэ урдын Ханаһаан руу Каптоор (Криит) гэжэ аралһаа ерэһэн арад. Христоосой мүндэлхын урда тээхи XII зуун жэлдэ пилиштүүд Ханаһаанай эрьеын баруун урда тээ байдаг дүрбэн хото – Гааза, Ашхэлоон, Ашдоод, Гээт – булимтаржа абаад, табадахи Экроон гэжэ хото байгуулаа. Тэдэ Ханаһаанда ажаһуудаг арадһаа ондоо байгаа. Заримдаа пилиштүүдые «отлуулаагүй» гэжэ нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ, тэдэ Дүтын Дурна зүгэй арадуудай үнгэргэдэг энэ заншалта ёһолол хэдэггүй байһан юм. Пилиштүүд зүүн зүгэй газарнуудые булимтаран абаһаар, тэдэ Ханаһаанай зүүн-хойто зүгһөө баруун зүг рүү шэглэгшэ израильшуудтай уулзажа, дай үүдхээ. Тиин пилиштүүд Израилиин гол дайсадай нэгэн болоо, Давид хаанай тэдэниие бута сохиторнь энэ байдал үргэлжэлөө.

Понтий Пилат

Римэй нэгэ можын засаг баригша. Иисүүс Христоосой саазалагдаха үедэ Иудейн можо засагладаг байһан (Христоосой түрэһэн сагай 26-36 онуудта). Засаг түрын бүхы зургаанууд тэрээнэй мэдэлдэ байгаа, тэрээнэй баталамжагүй нэгэшье заргын шиидхэбэри абтадаггүй бэлэй. Тэрэ еврей арадай ударидагшадта муугаар хандадаг һэн, гэбэшье буһалгаанай болохогүйн тула тэрэ тэдээнэй эрилтэ дүүргэхэ баатай болодог байгаа.

Псаалманууд

Хуушан Хэлсээн соо суглуулаатай еврей арадай шажанай 150 дуун – Псаалманууд гээшэ. Энэ номые Давиид хаанай нэрэтэй холбодог, юундэб гэхэдэ, түүхэ соо хэлэгдэһээр псаалмануудай олонхииень тэрэ өөрөө бэшэһэн байна. Ондоо маанинууд, псаалманууд Соломооной, Асаапай, Эмаанай хүбүүдэй нэрэнүүдтэй холбоотой. Зарим псаалманууд Бурханиие алдаршуулдаг болон үршөөлэйнь түлөө Тэрээндэ баяр хүргэдэг, нүгөөдэнь туһа эриһэн гуйлтатай байдаг, ондоо псаалманууд һургаал заабаритай байдаг. Урда сагһаа эхилэн, һүзэгтэн олон ондоо псаалмануудые зальбаралгын болон хуралнуудай үедэ уншадаг байһан юм. Иерусалимай Һүмэ соо тэдээниие хоорой дуунтай болон хүгжэмтэй суг уншан дууладаг байгаа. Псаалмануудай гурбан хубиин нэгэ хубинь олон ондоо хүгжэмэй хүбшэргэйтэ зэбсэгүүдтэй – псалтерий (тэрээнэй нэрэһээ «Псалтирь» гэжэ Хуушан Хэлсээнэй нэгэ номой нэрэ үдэн гараа), ятага, лиирэ, тиихэдэ үлеэдэг хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – флейтэ (орган) болон сохидог хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – тимпан, кимвал, цитра – суг хамта дуулан уншагдадаг байһан юм. Эртын Һүмэ соо псаалманууд зальбарал болон хэрэглэгдэдэг байгаа.

Рим

Шэнэ Хэлсээн соо харуулаатай үе сагта Рим хото Дундада далайе тойроод байһан олон гэгшын гүрэнүүдые, тэдэнэй тоодо Палестиные мэдэлдээ оруулһан, императортай, асари томо гүрэнэй түб хото байһан гээшэ. Палестинада, тиихэдэ Римэй мэдэлдэ байһан ондоошье гүрэнүүдтэ римшүүд өөрынгөө сэрэг баридаг, тиигээд ямаршье эсэргүүсэл хатуугаар дарадаг байһан гэхэ. Тиихэ зуураа нэгэдэмэл хаанта гүрэндэ хабаатай байдал эдын засаг хүгжөөгөө, гүрэнэй хубинуудай соёлой харилсаа эрхилээ. Римэй эрхэтэд (тэдэнэй тоодо Павел лүндэншэн) хаанта гүрэнэй дэбисхэр дээрэ тусхай эрхэтэй байһан: жэшээлхэдэ, зарга шүүлгын үедэ тэдэниие император өөрөө шүүг гэжэ эрилтэ табиха аргатай байһан юм.

Римэй хаан

Римэй хаанта засагай дээдын засаг түрэ баригша. Можо бүхэнэй (жэшээлбэл, Пилат ба Ирод) эрхэтэ ноёд, хаашуул булта тэрэнэй мэдэлдэ байһан. Дээдын засаг түрэ баригшадые үшөө кесарь гэхэдээ, уг залгамжалалгада эхи табиһан Юлий Цезариин нэрээр хэлэдэг – тэрэ үедэ нэрэнь кесарь гээд үгүүлэгдэдэг байһан.

Рэпаиимүүд

Ханаһаанай газар дайдые Израилиин арадай дайгаар эзэлхын урда тээ тэндэ ажаһуугша арад мүн. Тэдэ анаагтай адли үндэр хүнүүд байһан юм. Хуушан Хэлсээн соо үхэһэн хүнүүдэй хаанта засагта байдаг һүлдэнүүдые энэл рэпаиим гэжэ үгөөр нэрлэнэ.

Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн

Тусхай эдеэн, израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синайн сүл губяар дүшэн жэл соо ябахада, Бурханай тэдээндэ үгэдэг байһан «Бурхан тэнгэриин хилээмэн». Будаа гээшэ монсогор, хатуу сагаан орооһонтой адли байгаа. Тэрээниие булахада, шанахада болохо байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо будаа дэлхэйдэ ажамидарал үгэдэг Бурхан тэнгэриин бодото хилээмэнтэй адли бэшээр харуулаатай. Энэ хилээмэн – Иисүүс Христоос Өөрөө гээшэ.

Саддукейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй иудейнүүдэй шажанай шухала бүлгэмүүдэй нэгэн. Дээдын Зүблэлэй олонхи гэшүүд, түрүүшын санаартад, тэдээндэ дүтэ хүнүүд саддукейнүүд байһан юм. Фарисейнүүдтэ ороходоо, тэдэ гансал Табан номой нэрэ хүндые сэгнэдэг, аман түүхэнүүдтэ этигэдэггүй, лүндэншэдэй номуудта үнэншэдэггүй байһан гээшэ. Тэрэ тоодо тэдэ наһа бараһан бүхы зон Бурханай зарга шүүлгын үдэр Бурханай урда байхаяа амидырха гээшые арсадаг байгаа.

Самари

Галилейн урда тээ, Иудейн хойто зүгтэ байратай Палестинын нэгэ можо. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй һүүлдэ Израиль гэжэ нэрэтэй Хойто хаан түрые Самари гэдэг байгаа, тиин Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 885–874 онуудта зонхилһон Амвриин үе сагта тэрэ Хойто хаан түрын түб хото Самари гэжэ нэрэтэй байгаа. Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 722 ондо энэ хаан түрэ унажа, Самари Ассиириин хаанта гүрэнэй харгалзалга доро ороо, ондоо гүрэнүүдһээ нютаг урилагшадые Самари руу эльгээгээ. Гүрэндэ үлөөшэ еврейнүүд болон нютаг урилагшад хамта дээрээ самарянууд гэгдэдэг байгаа.

Самаряанууд иудейнүүдтэ адляар Моисейн Һургаал хүндэлдэг байбашье, олон юумыень ондоогоор ойлгодог байһан, тусхайлбал, Бурханда Иерусалимда мүргэнгүй, Гаризиим гэжэ хада дээрэ мүргэдэг байгаа. Иудейнүүд болон самаряанууд бэе бэеэ үнэн һүзэгтэ урбагша гэжэ тоолоһон дээрэһээ бэе бэетэйгээ харилсадаггүй байһан юм. Иудейнүүдэй һүүлээр самаряанууд Һайн Мэдээсэл абаһан түрүүшын арад байгаа. Римэй ударидалга доро байхадаа Самари Иуда болон Галилей хоёр можотой сугтаа түбһөө холо байратай Палестина гэжэ нэрэтэй газар болоһон юм. Стефанай тулижа үхэһэнэй һүүлдэ Иисүүс Христоосой шабинар Самари руу ябажа, тэндэ лүндэн табидаг болоо. Тиин Самариин дэбисхэр дээрэ түрүүшын христиан бүлгэмүүд эндэ бии болоһон байна.

Санаартан

Майхан һүмэ соо ба Иерусалимай Һүмэ соо шажанай ёһо гурим болон мүргэл үнгэргэхэ тусхай эрхэтэй хүн. Моисейн Һургаалай ёһоор Израильда санаартан болохо аргатай хүнүүд гээшэ Моисейн аха, Бурханаар санаартан болохо гэжэ шэлэгдэһэн, гансал Аһарооной үри һадаһад болоно. Санаартад мүргэл хэхэ, үргэл үргэхэ, шажанай ёһо гуримуудые болон ёһолол хэхэ уялгатай байгаа. Алба хэхэдэнь тэдээндэ левидүүд туһалдаг байгаа. Гансал санаартад Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын нангин һүмэ орохо аргатай байһан. Санаартад 12 бүлэг боложо хубаараад, хойно хойноһоо албаяа хэдэг бэлэй. Санаартадые ахамад санаартан ударидадаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо Бурхан үнэн сэхэтэнүүдтэ шэнэ сагай ерэхэдэ тэдэ Өөрынь санаартад болохо гэжэ үгөө үгэнэ.

Санзай

Энэ санзай мододһоо суглуулагдаһан дабирхай болоно, тэрэниие Һүмэ соо галдаад, Бурханда үргэл болгон хоншуу үнэр гаргадаг байгаа.

Синай

Синай хада (заримдаа Хорээб гэгдэдэг байһан), тэрэ Синайн хахад аралда (мүнөөнэй Египедтэ) оршодог, тэндэ Бурхан Израилиин арадтай Хэлсээ баталаа, тэдэ эндэ Моисейгээр Һургаал дамжуулаа. Моисей бэшэгдэһэн Арбан һургаалтай хабта шулуунуудые (Хэлсээнэй хабта шулуунууд гэгдэдэг) абахын тула Синай хада дээрэ гараа. Энэл хада дээрэ Бурхан лүндэншэ Элиидэ намдуу һэбшээн болон үзэгдөө.

Сион

Иерусалим хотын оршодог гүбээнүүдэй нэгэн. Тиимэһээ энэ нэрэ ехэнхи ушарта Иерусалимай нэрэ боложо хэрэглэгдэдэг байһан, зүгөөр юрэнхы дээрээ – тэнгэриин Иерусалим хото тэмдэглэдэг һэн, тэрээн соо һахил хүртэһэн зон Бурхантай мүнхэ ажамидарха ёһотой байгаа. Сион Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог һэн. Гүбээ дээрэ баряатай Һүмэ заримдаа Сион хада гэжэ нэрлэгдэдэг байһан юм.

Сионой Басаган

Иерусалим (тэрэнэй тэг дундань Сион хада оршодог) болон тэрэ хотын ажаһуугшадые иигэжэ уран һайханаар нэрлэдэг бэлэй.

Смирнэ

1. Смирнэ (грек хэлэнһээ миро, тодорхойлбол, «хоншуутай тоһон»), Эфес хотоһоо 55 км хойшоо байдаг, Бага Азиин баруун эрьедэхи далайн тохой соо холо оршодог хото. Смирнэ хото эолиин колони болон баригдаһан байха, һүүлээрнь анхан һууриһаа нэгэ хэды километр хажуу тээ Лисимахаар (Христоосой түрэхын урда тээхи 361-281 онууд) шэнэлэгдэһэн. Шэнэ хото тэрэ зуураа Бага Азиин эгээ баян хотонуудай нэгэн болоһон, римшүүдэй засаглаха үедэшье өөрын удхатайгаар үлөө. Римэй засаглалгын үедэ Смирнэ хотодо олон иудейнүүд ажаһуужа, тэрэ хотын ажахы болон түрэ засагай эрхилэлгэдэ ехэхэн нүлөө үзүүлдэг байһан юм. Смирнэ хотын христианууд Константинай засаг бариха хүрэтэр хашуулдаг, мүрдүүлдэг байгаа. Энэ хотодо христиан һүмын барилга Павелай Эфес хотодо лүндэн табижа байха үетэй холбоотой байжа магад.

2. Араавиһаа Зүүн Энэдхэг руу абаашагдадаг, үүргэнэтэй модонһоо (Cistus ereticus) абтадаг хоншуу зүйл. Эртэ урда сагһаа эхилжэ, смирнэ худалдаа наймаанай нэгэ зүйл байһан, үхэһэн хүнүүдэй бэе арюудхаха хоншуугай бүридэлдэ, тиин Хуушан Хэлсээн соо оло дахин дурдагдана. Тэрэ хаан болон түшэмэлнүүдтэ хүндын тэмдэг болон барюулагдадаг үнэтэй сэнтэй бэлэгүүдэй бүридэлдэшье ородог байгаа.

Содом ба Гоморро

Ажаһуугшадайнь нүгэлнүүдэй түлөө Бурханай тэнгэриһээ галаар һүнөөһэн эртэ урдын Ханаһаанай хотонууд.

Соломоон

Давид хаанай хүбүүн. Эсэгынгээ һүүлээр Израилиин хаан байһан (Христоосой мүндэлхын урда тээхи 10-дахи зуун жэл). Тэрээнэй зонхилхо үеын ерэхэдэ, дайн дажар дүүрээд, Израилиин хаанта засаг һайн хүгжөөд байһан юм. Соломоон сэсэн ухаатайгаараа болон баян байһаараа мэдээжэ болоо; Тэрэ Иерусалимда түрүүшын Һүмэ баряа. Соломооной хаан байхада Израиль һүр хүсэтэй болон нэрэ солотой болоо. Бурханай һахил доро Соломооной хааншалга энхэ тайбанаар болон амгаланаар үнгэрөө. Тиибэшье тэрэ мүнгэнэй татабари дээшэнь болгоо, сэрэгээ, тиихэдэ һамгадаа, дэрэ хубаадаг эхэнэрнүүдээ олошоруулаа. Наһатай болоод байхадаа Соломоон һамгадайнгаа үгэдэ орожо, ондоо бурхадта һүзэглэдэг болоо. Бурхан энээнэйнь түлөө тэрэниие хэһээгээ, Соломооной наһа бараһанай һүүлдэ Израилиин хоёр хубида хубааралгые болюулаагүй. Хуушан Хэлсээнэй зарим номууд Соломооной нэрэтэй холбоотой: Соломоон хаанай һургаал, Экклезиастын ном, Соломооной Дуунай Дуун.

Суббото

Еврей арадай тоололгоор долоон хоногой эгээл һүүлшын үдэр – суббото, израильшуудай нангин үдэр. Моисейн дамжуулһан Һургаалай ёһоор, энэ үдэр болбол дууһан Бурханда зорюулагдаха ёһотой, тиимэһээ энэ үдэр ажал хэхэ хорюултай. Наранай жарган орожо, боро хараанай эхилхэтэй хамта еврей арадай үдэр эхилдэг. Тиимэһээ субботын үдэр бол пятницын үдэшэ наранай шэнгэһэн сагһаа эхилээд, субботын наранай шэнгэтэр үргэлжэлдэг. Еврей арадай мүргэлэй гэрнүүдэй – синагогонуудай бии болоходо, иудейшүүд тэндэ субботын үдэр сугларжа, Һургаалай номуудые уншадаг, зальбардаг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ фарисейнүүд субботын үдэр үйлэдэхэ хорюултай хэрэгүүдые нарибшалан тооложо бэшээд, эдэ заабаринуудые жэншэдгүй сахихые зониие уряалан байгаа. Иисүүс Христоос хадаа суббото тухай ёһо заабариие фарисейнүүдһээ ондоогоор ойлгодог бэлэй. Тэрэ бол һайн хэрэгүүдые субботын үдэршье үйлэдэхэдэ болохо гэжэ хэлэдэг һэн. Тиимэһээ Тэрэ зониие субботын үдэршье аргалдаг, хүнүүдэй ажабайдалда ба хэрэгтэй зүйлнүүдтэнь анхаралтай байха хэрэгтэй гэжэ һэргылдэг бэлэй.

Сээртэй ба сээргүй

Хуушан Хэлсээн соо эдэ үгэнүүд гол түлэб ёһолол хэхэдээ сэбэр байлгада хабаатай. Моисейн Һургаалай ёһоор израильшууд сээртэй ба сээргүй, арюун ба бузартайе илгаруулха ёһотой байгаа. Зарим амитад, шубууд болон загаһад, юумэнүүд, эдеэнэй янза сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог байгаа, тиихэдэ энэ үгэ хүндэшье хабаатай байһан. Тодорхойлбол, хүн сэбэр бэшэ эдеэ эдеэгүй һаа, нойтон хамуу үбшэнтэй амиды гү, али үхэһэн хүнэй бэедэ хүрөөгүй һаа, шуһатай шархагүй һаа, сэбэр гэгдэдэг байгаа. Эхэнэр хүн һарынхиингаа ерээд байхада гү, али түрэһэнэйнгөө удаа сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог һэн. Нойтон хамуу үбшэнтэй гү, али ондоо үбшэнтэй хүнүүд сэбэр бэшэ, бузартай гэгдэдэг байгаа. Сэбэр бэшэ, бузартай хүнүүд шажанай ёһололнуудта хабаадаха эрхэгүй, тиихэдэ сэбэр юумэндэ хүрэхэ эрхэгүй байһан. Бэеэ сэбэрлэхын тула хүн тусхай ёһолол гараха ёһотой байһан. Тодорхойлбол, сэбэрлэгдэхын түлөө үргэл үргэгдэдэг байгаа, хүниие эсообоор, хоншуу үнэртэй ногоон ургамалаар сүршэдэг байгаа; тиихэдэ хүн бэеэ угааха, хубсаа угааха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо ёһололой сэбэр байлга гээшэдэ хандаса ондоо болоно. Иисүүс Христоос хүнэй сэдьхэлээ нүгэлһөөн сэбэрлээгүй һаань, гадаада бэеын сэбэрлэл ямаршье удхагүй гэжэ Өөрынгөө һургаал соо хэлэнэ. Христоосой амидырһанай һүүлдэ Пётр лүндэншэнэй Бурханһаа абаһан шэнэ тайлбари соо Тэрэнээр сэбэрлэгдэһэн юумые сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоолохогүй, юундэб гэхэдэ бии болгогдоһон юумэнүүд удхаараа сэбэр бэшэ байха ёһогүй юм гэжэ хэлэгдэнэ.

Тайган түшэмэл

Эртэ урда сагта олонхи арадуудай хаашуулай һамгадые заһуулһан зарасанууд харадаг байһан (еврейнүүдтэ иимэ заншал байгаагүй). Заримдаа хаашуулай хажууда тэдэ ехэ нэрэ хүндэтэй боложо, дээдын тушаал эзэлдэг байгаа. Тиимэһээ «заһуулһан, эмнюулһэн зараса» гэжэ үгэ «ордоной түшэмэл» гэжэ үгэтэй адли удхатай болодог байгаа.

Талхан үргэл

Амитанаар болон ондоо эдеэгээр үргэлнүүдэй илгаань ямар бэ гэхэдэ, ондоо эдеэгээр үргэлэй хэгдэхэдэ, амитан нэрмэгдэдэггүй байһан. Талхаар үргэлэй гол удхань бэлэг барилга болоно: ехэнхидээ Бурханда (болон санаартадта) һайн ургасынгаа түлөө баяр хүргэһэн бэлэг байгаа. Талхаар үргэл соо, һанаад үзэхэдэ, тоһон болон занданай дабирхай соо дабһа нэмэжэ холигдоһон миин орооһон, тиихэдэ шарагдаһан орооһон гү, али нюдэгдэһэн ба булагдаһан орооһон ородог байһан.

Тахилай обоонууд

Гүбээнүүдэй оройдо, зарим ушарта томо модонууд доро гү, али хүнды соо түхеэрэгдэһэн Ханаһаан шажанай тахилай обоонууд. Тэндэ Астарта гэжэ эхэнэр бурханда мүргэхэ бахананууд бодхоогдожо, тэндэ үргэл хэгдэдэг байһан юм. Газараа шэнэлэн, үрэжэл һайтай болгохын тула тэндэл янхан ябадал элбэг дэлгэрэнхэй байгаа. Бурхан лүндэншэдөөрөө дамжуулан, иимэ үйлэ хэрэгүүдые ехэ буруушаадаг юм.

Тиир ба Сидоон

Тиир болон Сидоон хотонуудай газарнууд дээрэ, Дундада далайн эрьеэр байһан Финики хаан түрэ. Мүнөө сагта энэ Ливаанай газар.

Тоһо түрхихэ, тоһодохо

Шажанай тусхай ёһо гурим хэжэ – толгой дээрэнь оливын тоһо түрхижэ, хүниие гү, али хэрэгсэл Бурханда алба хэхын тула шэлэн абалга. Тусхай харюусалгатай даабари дүүргэхэ санаартан гү, али хаан болохо Бурханай шэлэһэн хүнэй магнай нангин тоһоор түрхидэг байһан юм. Зарим ушарта лүндэншэдэйшье магнай нангин тоһоор түрхигдэдэг байгаа. Тиихэдэ оливын тоһоор үргэлэй шэрээ, Майхан һүмые арюудхадаг байгаа. «Магнай нангин тоһоор түрхилгэ» гээшын далда удхань хүнүүдэй Һүмэдэ ороходоо тэдэнэй Бурханһаа абаһан шэлэлгэ болон Бурханда алба хэхын тулада тэдээндэ дээрэһээ үршөөл гэһэн удхатай.

Түгэс шатаалта үргэл

Энэ үргэлэй нэгэ тусхай янза мүн, үргэл хэгдэхэдээ нэрмэгдэһэн амитан бүхэлёорөө үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдадаг байһан. Одноо үргэлнүүдтэ үргэлэй хубинь лэ шатаагдажа, үлөөшэнь эдигдэдэг байһан. Гал түлигдэжэ, тэрэ үргэлые утаан болгодог байгаа. Бүхэлёор шатаагдаһан үргэлэй хангалтай үнэр тэнгэри өөдэ дэгдэжэ, Бурханиие зохидшоодог байгаа.

Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Иудейнүүдэй шухала һайндэрнүүдэй нэгэн, еврей хэлэн дээрэ шавуот гэжэ нэрэтэй. Еврей литын гурбадахи сиван һарада тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэниисэ хадаһанай удаа долоон долоон хоногой (седьмицын) һүүлээр гү, али түрүүшын таряанай боолто. Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэртэ асарагдаһанһаа табидахи үдэртэ энэ һайндэр үнгэргэгдэдэг байгаа. Хүнүүд Бурханда олон ондоо үргэл, тэрэ тоодо хилээмээр үргэл, орооһонһоо түрүүшын ургасын дээжээр үргэл хэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үеын ерэхэдэ, энэ һайндэр Табидахи үдэрэй (Пятидесятницын) һайндэр гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ һайндэрэй үдэртэ Иисүүс Христоосой шабинарта Арюун Һүлдэ бууһан байна.

Урим ба туммим

Бурханай хүсэл мэдэхын тула хэрэглэгдэдэг шулуунууд. Тэдэ хоёр юумэн түрүүшын санаартанай үбсүүндэ үлгөөтэй байдаг дүрбэн булантай хайрсагхан соо байдаг байгаа, тэрээниие үшөө «зарга шүүлгын хайрсагхан» гэдэг һэн. Энэ хоёр шулуугаар жээрэб шэдэдэг байгаа ха гэжэ тоологдодог, нэгэниинь «тиимэ, болохо», нүгөөдэнь – «үгы, болохогүй» гэжэ удхатай байгаа.

Үзэгдэл

Хүнэй унтажа байхада гү, али онгондо ороходонь харагдадаг юумэн гү, али үзэгдэл. Хүн (ехэнхидээ лүндэншэн) үзэгдэл соогоо хараһан шэнэ зүйл тухайгаа гол түлэб хүнүүдтэ хөөрэхэ ёһотой байһан.

Хуушан Хэлсээн соо харуулаатай Бурханаар эльгээгдэһэн үзэгдэлнүүд тухай лүндэншэдэй бэшэһэн номууд соо хөөрэгдэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй номууд соо Бурхан үзэгдэлнүүдээр зальбаралнуудта харюу үгэнэ, тиихэдэ элшэд болон шабинартаа юуб даа хэхыень даалгана, тэдэниие заабарилна, һургажа хэлэнэ.

Үнэн шударга

Хуушан хэлсээн соо гансал Бурханда найдадаг, Тэрээнтэйгээ Хэлсээндэ үнэн сэхэ, Бурханай бүхы заабари заатагүйгөөр дүүргэдэг, Тэрээнэйл үгэ дууладаг хүн дээрэ харуулаатай шанарнуудта хүртэһэн хүн гэжэ тоологдодог байһан. Тиимэ хүн «Бурханай үгөөр ябадаг», тиихэдэ ондоо хүнүүдтэй харилсахадаа гансал ёһо гуримда тааруугаар харилсадаг байгаа. Энэ бүгэдэ тиимэ хүниие Бурханай урда сагааруулдаг байһан гээшэ. Үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал – Бурхан шанарай нэгэн. Тэрээн тушаа хэлэхэ болоо һаа, Тэрээнэй үйлэ хэрэг үнэн сэхэ болон үнэн зүб, тиимэһээ Тэрээнэй Өөрынгөө тангариг болон Хэлсээндээ үнэн сэхэ байһыень харуулна. Бурхан һахил хүртэһэн хадаа Тэрээнэй хойноһоо дахаһан хүнүүдые абарна ба сагааруулна. Шэнэ Хэлсээн соо үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал ехэнхидээ хүнэй Бурханда һүзэглэдэг болон найдадаг байһантайнь тааруулан харуулагдана. Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэжэ хүнэй өөрөө үнэн шударга, сэхэ, зүб байдалтай болохо эрмэлзэлтэй байгаашье һаань, Бурханай хүнэй бүхы нүгэлыень хүлисэбэлнь ба тэрээниие сагааруулбалнь, тэрэ ёһотой һахил хүртэһэн болохо байна.

Үргэл үргэлгэ

Моисейн Һургаалай ёһоор, израильшууд Бурханда үргэл болгон амитадые үргэдэг байһан: тэдэнээ гаргаад, һүүлээрнь нэгэ хубиинь гү, али бүхэлеэр үргэлэй шэрээ дээрэ шатаадаг байһан, үлөөшыень (хэрбээ үлэбэлнь) хүнүүд эдихэ аргатай байгаа. Мойсейн үе сагһаа эхилээд, үргэлнүүд нэгэл газарта – урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Һүмэ соо – үргэгдэхэ ёһотой, тиихэдэ ехэнхи ушарта тэрэ үргэлнүүдые санаартад лэ хэхэ ёһотой гэжэ Бурхан эрилтэ табиһан байна. Амитадһаа гадна үргэл болгон хилээмэ, үзэмэй дараһан архи, оливын тоһо, шэнэ ургасынгаа дээжэ үргэхэдэ болохо байгаа.

Олон ондоо янза үргэлнүүд байгаа, янза бүхэн өөрын удхатай: нүгэлөө сагааруулхын, Бурхандаа буянта хэрэгэйнь түлөө, масагай, миин өөрынгөө һанаагаар баяраа хүргэхын түлөө хэгдэдэг – иимэ үргэлнүүд Бурхан болон хүнэй суг хоолдо хүртэбэ гэһэн һүлдэ удхатай байгаа.

Тэрээнһээ гадна санаартан болон левидүүд израильшуудай Бурханда үргэл гэжэ асарһан эдеэ хоолһоо өөрынгөө эдишэ абадаг бэлэй. Христоосой хэрээһэн дээрэ наһа бараһан ушар дэлхэйн бүхы арадуудай нүгэлэй түлөө үргэгдэһэн үргэл гээшэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо харуулагдана.

Үргэлэй хурьган

Тахил болгон хурьга үргэдэг заншал эртэ урдын сагһаа хойшо мэдээжэ бэлэй. Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Бурханай үршөөһэн Һургаалай ёһоор, санаартад нангин Һүмэ соо үглөө, үдэшэ бүри, мүн Паасхын, бусад һайндэрнүүдэй үедэ ба тусхай ушараар Бурханда тахил болгон хурьгадые үргэдэг байгаа. Үргэлэй хурьганай шуһан хадаа зониие Бурхантай эблэрүүлдэг, иимэ тахилай аргаар Бурхан израильшуудай нүгэл хүлисэдэг һэн. Арюудхагша Иоанн Иисүүсые Бурханай хурьган гээд нэрлэхэдээ, бүхы дэлхэйн нүгэлэй түлөө тэрэ тахил болгон үргэгдэхэ гэжэ уридшалан хэлэһэн гэхэ.

Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ

Утаараа нэгэ тохой (хахад метр) үргэнөөрөө нэгэ, үндэрөөрөө хоёр тохойн хэмжээтэй ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдэдэг байгаа. Тэрээнэй дээдэ болон хажуу тээхи талануудынь алтаар хушаатай, харин табагынь алтан сахариг баглаатай байгаа. Үргэлэй шэрээ нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байһан. Тэрэ газаа, хүшэгын хажуудахи Хэлсээнэй бэшэгтэй ханзын хажууда байдаг һэн. Бурханай санзай тэрээн дээрэ хангалтуулжа, санаартан уншалгаа хэдэг байгаа. Үргэлэй зэд шэрээ мүн лэ ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдээд, зэдээр хушагдадаг байгаа. Хэмжээнүүдынь: утаараа табан, үргэнөөрөө табан, үндэрөөрөө гурбан тохой. Тахилай табагай углуунууд тэдээнтэй нэгэ бүхэли болоод байһан эбэрнүүдээр гоёогдодог байгаа. Нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байгаа. Тэрэ Майхан һүмын газаа байдаг байгаа, тэрээн дээрэ санаартан уншалгаа ябуулдаг бэлэй.

Үреэхэ, юрөөхэ

Ямар нэгэн хүндэ буян хэшэг үршөөхэ гэһэн удхатай үгэ. Бурхан хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, хүниие үреэхэдөө, тэрээндэ ямар бэ даа һайниие, жэшээлбэл, амжалта, энхэ тайбан байдал, олон үри хүүгэдые, ажамидарал бэлэглэнэ. Хэндэ буян хэшэг үршөөхэеэ, хэниие үреэхэеэ Бурхан Өөрөө шиидэдэг. Хэрбээ нэгэ хүн нүгөө хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, тэрэниие үреэхэдөө, һайниие тэрээндэ хүсэнэ.

Абраһаам, Исаак болон Яков гэжэ нэрэтэй дээдын санаартадай хүүгэдтээ буян хэшэг үреэхэдэнь, тэдэнэй үгэ жаргалтай ерээдүй тухайнь лүндэн, уридшалан айлдахалга бэлэй. Хүн гээшэ Бурханда буян хэшэг үршөөхэдөө, Бурханиие үреэхэдөө, Тэрэниие алдаршуулна, Тэрээндэ баяраа хүргэнэ. Иисүүс дэгдэхынгээ урда тээ үхибүүдтэ болон Өөрынгөө шабинарта буян хэшэг үршөөһэн, тэдэниие үреэһэн байна. Христоосой шабинар Бурханай буян хэшэг тарааха хүнүүд болоно гээшэ, тиихэдээ тэдэнэй үреэл дайсад болон харшалагшадташье хүртэхэ юм. Буян хэшэг үршөөхэ, үреэхэ гээшэ харааха гэжэ үгэдэ харша удхатай.

Үхэлэй орон

Наһа барахадаа бүхы зон – үнэн зүб ба нүгэлтэншье – газарай гүн соо оршодог Үхэлэй орон руу уруудан буудаг гэжэ тэрэ холын үе сагта Дүтын Дурна зүгэй олохон арадууд тоолодог байгаа. Еврейн Библи соо энэ түби шеол, грек хэлэн дээрэ хадес гэжэ нэрлэгдэнэ. Мүнөө үеын шажан шудлалын эрдэмэй «тамын орон» гэжэ ойлгосо энээнһээ ондоо. Нүгшэһэн уладай һүнэһэн Үхэлэй орон соо унтажа байһантай адли, «элинсэг хулинсагуудтаа ябаа» гэжэ тоологдодог байгаа ха. Хүн бүхэн нүгшэһэнэйнгөө удаа газар дээрэхи ажамидарал тухайгаа тоосоо бариха, тиихэдэ нүгэлтэй хүнүүд хэһээгдэхэ, зүгөөр буянтай зондо жаргал үршөөгдэхэ гэжэ иудейнүүд этигэдэг байһан байгаа. Манай ээрын урдахи гурбадахи зуун жэлһээ эхилээд Христоосой мүндэлһэн үе саг хүрэтэр үргэлжэлһэн түүхэ энээн тухай гэршэлнэ. Шэнэ Хэлсээниие абажа харабал, Иисүүс үхэл дабажа гарана. Иигэжэ Тэрэнэй илалта Үхэлэй орон тухай ойлгосодо нүлөө үзүүлээ, юундэб гэхэдэ Тэрэ нүгшэһэн болон амиды зоной Бурхан болоо мүн гэжэ зураглагдана.

Галабай эрьехэдэ, тэдэ бүгэдөөрөө амидырха, тиигээд нүгэлтэй зон тусхай бэлдээтэй газарта хэһээгдэдэг байха, Шэнэ Хэлсээн соо тэрэ газар «геенна» гэжэ нэрлэгдэнэ.

Тамын, хэһээлтын, хосоролтын газар мүнөө үеын шажан һургаалай ёһоор буряадаар «тама» гэгдэдэг.

Фараон, Египедэй хаан

Эртэ урдын Египедтэ засаг түрэ баригшые (хааниие) энэ үгөөр нэрлэдэг байһан юм. Тэдэнэй нэгэниинь Яковой хүбүүн Иосифто һайнаар хандадаг, нүгөөдэнь израильшуудые тэдэнэй Египедһээ гарахынь урда тээ хатуу шэрүүнээр дарладаг байһан бэлэй.

Фарисейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй, иудейнүүдэй шажанай гол бүлгэмүүдэй нэгэн. Фарисейнүүдэй түлөөлэгшэд Синедрион руу ородог байһан. Сайдукейнүүдтэ орходоо, фарисейнүүд гансашье Моисейн Һургаалай бэшэ, үшөө олон тоото аман домогуудай эрилтэнүүдые аргагүй наринаар дүүргэдэг байгаа. Тэрээнһээ гадна Бурханай зарга шүүлгын үдэрэй ерэхэдэ, үхэһэн бүхы хүнүүд Бурханай урда зогсохоёо амидырха гэжэ тэдэ тоолодог һэн. Тэдэ ёһололнуудаа сэбэрээр, нягтаар үнгэргэдэг байһан, тиин арад зон соо аргагүй хүндэтэй байһан, тиихэдэ бидэ һүзэгтэй, хатуу шанга зантай зонбди гэжэ өөһэдөөрөө омогорходог байгаа. Шажанай журам тиимэ шанга бэшэ, эрилтэ һулатайгаар сахидаг хүнүүдтэ фарисейнүүд дээрэлхүүгээр хандадаг байгаа. Иисүүс фарисейнүүдэй һургаал сэхээр һажааха гү, али тэрэниие дахахаһаа һэргылдэг байгаа, юундэб гэхэдэ фарисейнүүд ехэнхидээ Моисейн Һургаалнуудые бэелүүлхэдээ гадаада, харагдаатай таладань лэ анхаралаа хандуулдаг байһан байна. Христоосто һүзэглэхынгөө урда тээ Павел лүндэншэн фарисей байһан юм.

Хаан түрэ

«Хаан түрэ» гэжэ үгэ хоёр гол удхатай: «хаанай засаг» болон «хаанай эзэмдэдэг газар». Библи соохи «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ нэн түрүүн Бурханай энэ дэлхэй дээрэ хизааргүй засагтай байһые харуулна. Тиихэдэ тэрэ холбоо үгэ Бурхан болон Тэрэниие өөрынгөө Хаан гэжэ абаһан хүнүүдэй харилсаан тухай хэлэнэ. Бурханай хаан түрэ тухай лүндэншэд хэлэһэн байгаа. Иудейнүүдэй ерэхэ Бурханай табисууртые Бурханай Хаан гэжэ хүлеэдэг байһан дээрэһээнь, Тэрэнэй хаанта засаг Бурханай хаан түрэтэй сэхэ холбогдодог байһан. Тиимэ Хаан түрын мандаха тухай Арюудхагша Иоанн хэлэһэн юм. Иисүүс Христоос Тэрэнэй ерэхэдэ хүн зондо «хүрэһэн» Бурханай хаан түрэ тухай лүндэн хэлэхэдээ, тэрэ Хаан түрэ руу гансал оюун сэдьхэлтэй болохо гэжэ аргагүй ехэ оролдосо гаргаһан лэ хүнүүд орохо аргатай гэһэн байна. Иисүүс Христоосой амидырһанай һүүлдэ лүндэншэдэй һургаалнууд соо Бурханай хаан түрэ «Арюун Һүлдэтэй үнэн һүзэг, энхэ тайбан болон баяр» юм гэжэ хэлэгдэнэ. Юрэнхы дээрээ Бурханай хаан түрэ газар дэлхэй дээрэ Христоосой ерэхэдэнь оршохо юм: урданай оршон хадаа шэнэ оршоноор һэлгэгдэн үгы болохо, тэндэ Бурхан бүхы юумэн соо байха. «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ ехэнхидээ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Матвейн Дуулгаһан Һайн Мэдээсэл «Бурханай хаан түрэ» гэжэ үгын орондо оло дахин «Тэнгэриин Хаан түрэ» гэжэ үгэ хэрэглэнэ, юундэб гэхэдэ тэрэнэй Һайн Мэдээсэл гол түлэб Бурханай нэрэ миин хэрэглэдэггүй иудейнүүдтэ захиһан удхатай.

Халдейшүүд

Вавилооной хаанта засагай газар дээрэ һуурижаһан арадуудай нэгэн, тэдэ засаг баригшадшье байгаа. Энэ үгэ ехэнхидээ Вавилооной хаанта засагай бүхы арадай нэрэ болон хэрэглэгдэдэг.

Ханаһаан

Хаамай хүбүүн байһан Нойн ашануудай нэгэнэй нэрэ, тиихэдэ тэрэнэй үри һадаһадай (хананейнүүдэй) ажаһуудаг байһан Дундада далай болон Иордан мүрэнэй дунда байдаг газарай нэрэ. Бурхан Абраһаамда болон тэрэнэй үри һадаһадта энэ газар эзэмдэхыень үгэхэб гэжэ үгөө үгэһэн байна. Сагай ябахада, аалиханаар Ханаһаан израильшуудаар эзэлэгдэһэн байна.

Хараал

Бурханай нэрэтэй эблэршэгүй, Тэрээнэй нэрээр һүнөөгдэхэ юумэнүүд: дайнай дүүрэхэдэ баряанда абаһан хүнүүд, адуу мал, олзоборилһон юумэнүүд; тэдэ бүхы дээрээ Бурханда үргэл болон үргэгдэхэ ёһотой байгаа. Тэрээнһээ гадна Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн эблэршэгүй, һүнөөгдэхэ юумэн болбол Һайн Мэдээсэл буруугаар тайлбарилһан зон болон Иисүүс Христоосто этигээгүй хүнүүд, тэдэниие Бурханһаа һалгаан холодуулха хэрэг гээшэ хараалда хүртөөхэ гэжэ удхатай гээд хэлэһэн юм.

Херүүб, херүүбүүд

Библи соо Бурханда тусхай дүтэ тэнгэриин амитад херүүбүүд гэжэ нэрэтэй. Израильшууд херүүбүүдые ой ухаандаа тухайлхадаа, тэдэ хаан шэрээ дээрэ һууһан Бурхантай тэргэдэ хүллүүлһэн, далитай мантан томо амитад гэжэ һанадаг байгаа. Тиимэ тула хоёр алтан херүүбүүд Бурханай хаан шэрээгэй һүлдэ гэжэ һанагдадаг байһан, израильшуудай нангин эрдэни болохо Хэлсээнэй ханзын хабхаг дээрэ хээтэй байһан юм. Тиихэдэ тэдэнэй хоёр алтан дүрсэ Соломооной Һүмэ соо байдаг байгаа.

Хиннээрэт нуур

Иордан мүрэнһөө урдажа гарагша, Галилей нютагта байдаг сэбэр уһатай томо нуур. Энэ нуур Библи соо ондо ондоогоор нэрлээтэй байдаг – Гэннэсарээт нуур, Хиннээрэт, Тибериада далай. Тэрэ нуур олон янзын загаһатай, тэндэ ёһотой шуурган болодог, тиимэһээ ехэнхи ушарнуудта далай гэжэ нэрлэгдэдэг.

Хорээб

Харагты: Синай хада тухай.

Хотон хүреэн

Сүл губяар ябахадаа, Израилиин бүхы арбан хоёр обогой майхангуудаа татаад табиһан томо газар.

Христоос шажантан

Иисүүс Христоосые Абарагшамни гэжэ тоолодог, Тэрэнэй Һургаалаар ажамидархаяа оролдодог, Иисүүс Христоосой Һургаал баримталагша болон Тэрэнэй шаби. Христоосой шабинар «христоос шажантан» гэжэ үгөөр түрүүшынхеэ Сириин Антиохия соо нэрлэгдээ. Шэнэ Хэлсээн соо энэ үгын гурба дахин хэрэглэгдээшье һаань, удаань тэрэ бүгэдын хэрэглэдэг үгэ болоһон юм.

Хуушан Хэлсээн

Израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синай хадын оройдо Бурханай тэдээнтэй баталһан Хэлсээн юм. Гол хубинь – Һургаал. Энэ Хэлсээн тухай, тиихэдэ израильшууд яажа тэрээниие сахидаг байгааб гэжэ «Хуушан Хэлсээн» гэһэн нэрэтэй номуудай согсолбори соо хэлэгдэнэ. Энэ согсолбори олон зуун жэлнүүдэй хугасаа соо ондо ондоо хүнүүдээр бэшэгдэһэн, Шэнэ Хэлсээнтэй хамта христиан шажантанай Библи болоно.

Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн

Еврей бен-адам, араам бар-энош гэжэ үгэнүүд сэхээр «хүнэй хүбүүн» гээд оршуулагдадаг, «хүн», «үхэдэг хүн» гэжэ удхатай. Жэшээлбэл, Бурхан Эзэкээл лүндэншэдэ хандахадаа, тэрэниие хүн түрэлтэнэй хүбүүн гэнэ. Даниил лүндэншэн Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн гэжэ ерэхэ Бурханай табисууртые нэрлэнэ, Тэрээндэ Бурхан бүхы арадууд дээрэ мүнхэ засаг үгэхэ байһан. Һайн Мэдээсэл соо Даниилай лүндэнһөө уламжалан Иисүүс Христоос Өөрыгөө байд гээд лэ Хүн түрэлтэнэй Хүбүүмби гэнэ.

Хэлсээн

Хүнүүдэй хоорондо гү, али Бурхан болон хүн хоёрой хоорондохи хэлсээн. Хоёрдохи ушартань гол түлэб Бурхан найдуулга үгэдэг, тиихэдэнь хүн журам, хуули дүүргэхэеэ зүбшөөдэг; хэлсээн нэгэшье талын байжа болохо (Бурхан үгэеэ үгэдэг). Зарим ушарта хэлсээгээ баталхын тула үргэл үргэгдэдэг байһан юм. Бурханай хүнүүдтэй баталһан Хэлсээн Библиин гол һуури эзэлнэ. Синай хадын оройдо Бурхан Моисейгээр дамжуулан, бүхы еврей арадтай Хэлсээ баталаа. Бурхан еврейнүүдые үреэжэ, бүхы дайсадһаа хамгаалжа байхаб гэжэ үгэеэ үгэнэ, тиихэдэ еврей арад Һургаал соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, өөһэдөө Тэрээндээ үнэн сэхэ байха, Тэрэнэй хүсэл дүүргэхэ ёһотой байгаа. Хэлсээнэй баталагдаһан, тэрээниие яажа дүүргэжэ байһан тухай номуудай согсолборитой адли, энэ хэлсээн Хуушан Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Лүндэншэд Бурхан болон зоной хоорондо шэнэ хэлсээн баталагдаха гэжэ уридшалан хэлэһэн байдаг. Тэрэ Хэлсээн Иисүүс Христоосой наһа баралга болон амидыралгаар баталагдаа юм гэжэ Һайн Мэдээсэл соо хэлээтэй. Энэ Хэлсээн тухай Шэнэ Хэлсээнэй номууд хөөрэнэ. Мүнөө үе сагта Бурханай арад гээшэ Христоосто үнэн сэхэ һүзэгтэй ямаршье үндэһэ яһанай хүнүүд болоно.

Хэлсээнэй ханза

Израильшуудай эгээ шухала эрдэни: модоор хэгдэнхэй, алтаар бүрхөөгдэнхэй ханза. Синай хада дээрэ Израилиин арадтай Бурхан хэлсээ баталхадаа, 10 һургаал бэшээтэй хоёр хабта шулуу Моисейдэ үгөө бэлэй. Тэрэ хоёр хабта шулуун Хэлсээнэй ханза соо хадагалагдадаг. Ханзын хабхаг дээрэ алталаатай, далинуудаа дэлиһэн хоёр херүүбэй дүрсэ байдаг. Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ хабхагынь каппорет, тодорхойлбол, «даралта, хушалта; нүгэлөө наманшалга (бэеэ арюудхалга)» гэжэ нэрэтэй байгаа. Ханза Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын Нангинай нангин газарта оршодог.

Хэмоош

Моһаабуудай һүзэглэдэг байһан эртэ урдын шажанай бурхан.

Хэрмоон хада

Израилиин хойто зүгтэ байдаг хамагай үндэр хада.

Хэрээһэн

Римэй хаанта түрэдэ, Иисүүс Христоосой үедэ эгээ хүндэ гэмтэ хэрэг үйлэдэһэн хүнүүдые саазалхадаа хэрэглэгдэдэг арга хэрэгсэл. Тэрэ ямар түхэлтэй байгааб гэхэдэ: сэхэ углуунуудтайгаар хадагдаһан хүнлэлэн модотой газарта зоогдооһон бахана байгаа. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүнүүдые тэрэ хэрээһэндэ уяад гү, али хадаад, тулижа үхэхыень орхидог байһан. Иигэжэ саазалагдаха гээшэ айхабтар аймшагтайда, тиихэдэ эшхэбтэртэ тоологдодог байһан. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүн саазалалгын газар руу хэрээһэнэйнгээ хүндэлэн модо өөрөө абаашаха ёһотой байгаа. Энэ хадаа «өөрынгөө хэрээһэ абаад ябаха» гэжэ ород үгын анхан удха болоно. Иисүүсэй хэрээһэндэ үлгэгдэжэ наһа бараһанай удаа хэрээһэн гээшэ Тэрэнээр олгогдоһон абаралгын болон ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болоо юм.

Һайн дуранай үргэл

Хүнэй Һүмэдэ ерэхэдэ һайн һанаагаараа, өөрынгөө дураар үргэһэн орооһон, тоһон, үзэмэй дараһан архи гү, али мүнгэн.

Һайн Мэдээсэл

Эвангелион гэжэ грек үгэ бүхы һайн мэдээсэлдэ хабаатай, жэшээлбэл, дайнай дарагдаһан, илалтын мандаһан, энхэ тайбанай оршоһон гү, али хаан түрын уг залгамжалагшын түрэһэн тухай мэдээсэлые энэ үгөөр дамжуулмаар. Энэ оршолон дэлхэй дээрэ Бурханай табисууртын (грек хэлэн дээрэ – Христоосой), мүндэлэн түрэһэн тухай мэдээсэлые Бурхан Өөрын эльгээмэлнүүдээр дамжуулан, арад зондо дуулгаһан байна. Тэрэнэй мүндэлхэ тухай үлэ мэдэг тэмдэгүүдые Хуушан Хэлсээн соо оломоор. Бурханай хаан түрэ, Бурханай арад зондо дуратай тухай Һайн Мэдээсэлые Иисүүс Христоос Өөрөө тунхаглаһан байна. Энэ дуранайнгаа түлөө Бурханай хүбүүн, Абарагша Иисүүс наһа бараа, зүгөөр Бурхан Тэрэниие амидыруулаа. Иисүүс Христоосой мүндэлһэн, зоной түлөө Тэрэнэй оролдоһон, Һургаал үршөөһэн, хэрээһэн дээрэ наһа бараһан, һүүлээрнь амидырһан тухай Һайн Мэдээсэл христиан шажанай гол үндэһэн һуури болоо мүн. Христоосой газар дэлхэй дээрэ ажаһууһан, наһа бараһан, амидырһан тухай хөөрэгшэ Шэнэ Хэлсээнэй түрүүшын дүрбэн номые һүүлээрнь Һайн Мэдээсэл гэжэ нэрлэдэг болоо бэлэй.

Һургаал

Тора гэжэ эртэ урдын еврей үгэ. Һургаал гээшэ Бурханай Өөрын арадһаа ямар ажамидарал болон Өөртэнь шүтэлгэ хүлеэһэн тухайнь һургаал болоно. Тэрэ Һургаал Израилиин арадта Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн юм. Хуушан Хэлсээн соо энэ Һургаал болон тэрэниие үршөөһэнэй түүхэ Табан ном (Библиин түрүүшын табан ном) соо хэлэгдээтэй, зарим ушарта тэрэ ном Һургаал гээд нэрлэгдэдэг. Һургаал соо израильшуудай шажанай болон юрэ бусын ажабайдал эрхилхэдэнь, тодо заабаринууд үгтэһэн, тиихэдэ тэдэнэй яажа бэеэ абаад ябаха тухай гурим журамууд тогтоогдоһон байна. Шэнэ Хэлсээн соо Павел хадаа зон гээшэ Һургаалай бүхы заабари сахижа шададаггүй, зониие хэһэн нүгэлэйнь түлөө хэһээлтэһээ Һургаал абархагүй гэжэ хэлэнэ. Тиимэһээ Шэнэ Хэлсээн соо Һургаал болбол буян хэшэгтэ эсэргүү удхатай хэрэглэгдэнэ.

Һүзэглэгшэдэй бүлгэм

Грек хэлэнһээ экклесиа гэжэ үгэ оршуулбал, «суглаан» гэжэ удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэглэгшэдэй бүлгэм Һүмэ гэжэ нэрэтэй. Тиихэдэ нэгэ нютагта ажаһуудаг, Бурханда мүргэхэеэ, Нангин Бэшэг уншахаяа болон харилсахаяа суглардаг һүзэглэгшэдэй бүлгэмүүд һүмэнүүд гэжэ нэрэтэй.

Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө

Эзэндэ зальбардаг гэр. Эндэ тусхай аргаар Эзэн Өөрөө оршодог гэжэ тоологдодог байгаа. Тиимэһээ Иерусалимай Һүмые Эзэнэй нангин Үргөө гэжэ мүн лэ нэрлэдэг бэлэй.

Һэлхэ үбшэн

Библи соо ямаршье халдабарита арһанай үбшэн иимэ нэрэтэй, юундэб гэхэдэ цараат гэжэ ехэнхидээ «һэлхэ үбшэн» гээд оршуулагдадаг эртэ урдын еврей үгэ бол олон ондоо арһанай үбшэ тэмдэглэдэг байһан юм. Хуушан Хэлсээнэй эрилтээр иимэрхүү үбшэнтэй хүнүүд бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Арһанай һэлхэ үбшэнтэй зониие бүлгэмһөө гаргадаг, ябуулдаг, ондоо хүнүүдтэй суг байлгадаггүй байһан юм. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ондоо хүнүүдтэ үбшэеэ халдаахагүйн тула, үбшэн хүнэй ойронь хүрэхэдөө, ондоо хүнүүд бузартай болохогүйн тула энэ заршам сахигдадаг бэлэй. Һэлхэ үбшэнгөөр үбшэлһэн хүниие санаартан үнэн дээрээ тэрэ бүримүһэн эдэгэбэ гэжэ гэршэлбэл, тэрэ хүн һөөргөө бүлгэм руугаа орохо аргатай байгаа.

Шаналха, гэмээ мэдэрхэ

Энэ хадаа гэмтэйгээ, нүгэлтэй байһанаа мэдэрэлгэ, Бурханда һайшаагдаагүй урданайнгаа ажамидаралһаа арсалга болоно. Шув гэжэ еврей үгэ «орохо», «бусаха» гэһэн удхатай, гэмээ наманшалгада тааруулхада хүнэй бурханда бүхы һанаагаараа орохо, ондоо бурхадта һүзэглэхэеэ, нүгэл хэхэеэ арсаха гэһэн удхатай. Гэмээ сагааруулха нихам гэжэ еврей үгэтэй холбоотой, тэрэ «гэмтэйгээ мэдэрхэ», «шаналха» гэжэ удхатай, юундэб гэхэдэ гэмээ мэдэрэлгэ хүнэй би зүбби гэхэеэ болихоһоо, нүгэлтэ ажамидаралһаан арсалгаһаа эхилнэ. Энэ үйлэ хэрэг хэхэдээ хүнүүд масагладаг, бархирдаг, үмдөөд байһан хубсаһаяа удара, шуу татадаг, хара үнгэтэй таар хубсаһа үмдэдэг, үбсүүгээ шаадаг байһан. Гэмээ сагааруулжа байһан хүн бултан нүгэлэйнгөө түлөө Бурханһаа хүлисэл гуйна, саашадаа ганса Бурханай хүсэлөөр ябахаб, алдуунуудаа нэгэшье дабтахагүйб гэжэ хатуу тангариг үгэнэ.

Шэнэ Хэлсээн соо метанойа «ухаанай хубилалта» гэһэн удхатай грек үгэ хэрэглэгдэнэ, тиимэһээ гэмээ сагааруулгын үедэ хэгдэһэн үйлэ хэрэгүүдһээ гадна үшөө нүгэлтэ һанал бодолһоон арсажа, ухаан бодолоороо, сэдьхэлээрээ бүрин түгэс Бурханда оронхойб гэжэ харуулна. Библи соо гэмээ сагааруулга тухай олон һургаалнуудай жэшээ байха, тодорхойлбол, Иеремиин, Ёһээлэй болон Ионын, тиихэдэ Арюудхагша Иоаннай гэмээ наманшалга тухай һургаалнууд, Иисүүс Христоосой болон лүндэншэдэй номнолнууд соо мүн лэ үргэлжэлнэ.

Шолмос

Эртэ урдын грек диаболос гэжэ үгэ «гэмнэгшэ, хардагша» гэһэн удхатай. Муу һүнэһэдэй толгойлогшо ба Бурханай дайсан юм. Библи соо ондоо нэрэнүүдтэй – шолмос, Бээлзэбүүл, мэхэшэн (ислам заншалаар иблис гүүлэдэг), луу. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо сагай эсэстэ шолмос заатагүй диилдэхэ, һүнөөгдэн үгы болохо гэжэ хэлэгдэнэ.

Шухуурга

Виноград дарахын тула хабсагай соо сабшагдан хэгдэһэн һаба. Шухуурга ехэнхидээ дороо нүхэтэй байһан, дарагдаһан жэмэсэй шүүһэн тэрэ нүхөөр доошоо, баһа хабсагай соо хээтэй багахан һаба руу урдажа ородог байгаа. Виноградай багса гол түлэб нюсэгэн хүлөөрөө дарадаг байгаа.

Шэнгэн зүйлөөр үргэл

Шэнгэн зүйлнүүдээр үргэл хэхэдээ, үргэлэй шэрээ дээрэ адхажа байгаад, үзэмэй дараһан архи гү, али тоһо үргэдэг байһан. Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн һайн мэдээсэл тараахада өөрынгөө үхэл иимэ үргэлтэй зэргэсүүлнэ.

Шэнэ Хэлсээн

1. Лүндэншэдэй хэлэһээр, Бурханай Израилиин арадтай хэлсээн шэнэдхэгдэхэ байһан юм. Иигэжэ уридшалан хэлэһэниинь бүтөө, Бурхан Иисүүс Христоосоор арадтай шэнэ хэлсээ баталаа. Шэнэ Хэлсээн дэлхэйн бүхы арадтай баталагдаа, тиин Иисүүс Христоосто һүзэглэдэг хүн бүхэн энэ хэлсээндэ орохо аргатай.

2. Һайн Мэдээсэл, Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд, Бэшэһэн хандалганууд болон Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ дүрбэн номуудай суглуулбари Шэнэ Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Энэ ном олон ондоо авторнуудтай, нэгэдэхи зуун жэлһээ эхилээд, Христоосой түрэхэ саг болотор бэшэгдэһэн, Хуушан Хэлсээнтэй хамта Библи болоно.

Эдоом

1. Улаан шара үһэтэй байһанайнь түлөө, тиихэдэ өөрынгөө ууган хүбүүнэй эрхэ улааншаг үнгэтэй улаан зармын шүлөөр худалдаһанайнь түлөө Эсаавта үгтэһэн ара нэрэ.

2. Эдоом гэжэ үгэ Эсаавай үри һадаһадай, тиин үшөө тэдэнэй газарай нэрэ.

3. Эдоом гэжэ можо Сеир хаданууд дунда оршодог байгаа, хойто хилэнь Заред гэжэ мүрэн, урда хилэ элирүүлхэнь хүндэ, тиибэшье Елаф болон Ецион-Гавер гол түлэб Эдоомдо оруулагдадаг. Халак гэжэ хадаар (Малаан хада) Израильтай хилэтэй байһан юм. Эдоом Дабһата далайһаа эхилээд Акаба гэжэ далайн тохой хүрэтэр нэмжыһэн Араб гэжэ хүндын хоёр талаар байдаг байгаа. Эндэ, Арабта эртэ урдан сагай галта уулын гал хаяһанай ашаар газарһаа халуун булагууд олон байгаа. Эдоомой гурбан талаһаа сул губяар хүреэлөөтэй байһан дээрэһээ эдомшууд газараа үргэдхэхын тула хойшоо ябаһан, тиин Иудын обогтой дайлалдаһан юм.

Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг

Эхин гэжэ ном соохи хүнэй бии болоһон тухай хөөрөөн соо аргагүй гоё сэсэрлиг зураглагдана, тэндэ түрүүшын хүнүүд Бурхантай харилсажа байна. Энэ сэсэрлиг Эдээм, сэсэрлиг, диваажан гэжэ нэрлэгдэнэ. Адаам Ева хоёр Бурханай үгэ дуулаагүй, тиигээд тэдэ диваажанһаа намнуулаа, тиин хүндэ ажал хэжэ, үбшэн хабшанда абтажа, үхэлэй засаг доро ажамидарха болоо. Лүндэншэдэй заримдаа хэлэһээрнь, галабай эрьехын урда тээ Израилиин газар диваажанай сэсэрлигтэй адли болохо, бүхы амитад дундаа эбтэй байдаг болохо. Шэнэ Хэлсээн соо Христоос энэ сэсэрлиг тухай хэлэхэдээ, амгалан ехэ жаргалтай, гуниг гашуудалгүй ажамидаралда болон Бурхантай мүнхэ харилсаантай байдалда бусан эрьехэ тухай хэлэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Эдээмэй сэсэрлиг гээшэ нүгэлгүй хүнүүдэй наһа бараһанай удаадахи байдалые амгалан ехэ жаргалантайгаар, галабай эрьехэдэ тэдэнэй амидырхаяа хүлеэжэ байһаар зураглагдана.

Эзэн

Бурхан Моисей болон израильшуудтай анха удаа уулзахадаа Өөрыгөө нэрлэһэн нэрэнь – («Яхве») заншалта болон олон оршуулганууд соо Эзэн гээд хэрэглэгдэдэг. Энэ еврей үгын зүб үгүүлбэри мэдэгдэнэгүй. Хүндэтэй, засаг баригша хүнүүдтэ «эзэн» гэжэ зарим үедэ хандажа болохо.

Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр

Бурханай Өөрынгөө арад абархын тула Израилиин дайсадые хэһээхэ үдэр гэжэ эртэ урдын израильшууд энэ үдэрые тоолодог байһан. Харин һүүлээрнь энэ үдэрэй удха ондоо болоһон байна, энэ үдэр Бурхан хүн зоной түүхэдэ оролсохо, дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ лүндэншэдэй лүндэн соо хэлэгдээтэй. Бурхан энэ үдэр Иисүүс Христоосой аргаар үйлэдэжэ, бүхы дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэнэ. Энэ үдэр һүүлшын үдэр гү, али сүүдэй, зарга шүүлгын үдэр гэжэ нэрэтэй.

Элеон хада

Иерусалимай зүүн ханын хажууда байдаг үндэр бэшэ хада; тэрэ хадаһаа бүхы хото угаа һайханаар харагдадаг байгаа. Үшөө Тоһото хада гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Хадын хажууда оливын мододой ургадаг Гефсеманай сэсэрлиг байгаа. Энэл газарта Библиин түүхын олон ушар болоо юм: жэшээлбэл, Эзэкээл Бурханай алдар солын хото дээгүүр ошохые эндэһээ хараһан, энэ газарһаа Бурханай Зарга шүүлгын үдэрэй үйлэ хэрэгүүд эхилхэ гэжэ Захарияа лүндэн табиһан, Христоос галабай эрьехэ тухай эндэ хэлэһэн, эндэһээ тэнгэридэ дэгдэһэн байна.

Эллгээмэл, Бурханай элшэ

Бурханда алба хэдэг, зарлигыень зондо дамжуулдаг, туһалдаг ба Бурханай хүсэл айладхадаг онсо маягтай туһамаршан. «Мэдээ асарагша» гэһэн удхатай эртэ урдын еврей малах, грек ангелос гэжэ үгэнүүдһээ үндэһэтэй мүн. Энэ үгэ зарим ушарта хүнүүдтэ хандуулан хэрэглэгдэдэг байгаа. Ехэ нэрэ хүндэтэй зарим элшэнэр Библи соо Михаээл, Габриһээл гэжэ хүнэй нэрэнүүдтэй байна. Бурханай элшэнэрэй заримань Бурханай урдаһаа буһалгаалжа, үгыень дуулахаяа болижо, эрлиг шолмосой тала бариһан байдаг. Тэдэниие доройтон унагша элшэнэр гэжэ нэрлэдэг юм.

Элшэн

Хуушан грек хэлэн дээрэ энэ үгэ «элшэн», «мэдээ асарагша» гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой элшэ, Тэрэнэй Өөрөө шэлэжэ, Үнэн Үгэ тунхаглахыень эльгээһэн элшэн гээд Евангели соо энэ үгын удха ойлгуулагдана.

Бурханай элшэ гэһэн нэрэ зэргэ ехэ харюусалга хүндэ тоходог, гэхэтэй хамта Бурханай элшэн гээшэ аргагүй хүндэтэй хүн байгаа: Христоос Тэнгэридэ Хаан, Бурханай элшэн газар дээрэ Тэрэнэй бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэнь мүн. Христоосой газар дээрэ ажаһууха үедэ Тэрээнтэй суг аяншалалсаһан дүтын арбан хоёр шабинь Бурханай элшэнэр гэжэ нэн түрүүн нэрлэгдэхэ зэргэтэй. Христоосой наһа бараад, амидырһанай удаа Христоосой дуудагша Павел өөрыгөө Бурханай элшэб гэжэ нэрлэдэг болоһон юм. Үнэн Үгэ тараадаг ондоошье номнолшод, жэшээнь, Барнааба, мүн лэ Бурханай элшэнэр гэжэ нэрлэгдэдэг байжа магадгүй.

Эрлиг, шолмос

Бурханай дайсаниие, болон Тэрээндэ алба хэгшэдые эрлиг гэжэ нэрлэдэг, тиибэшье «эсэргүүсэгшэ» гү, али «шүүмжэлэгшэ» гэжэ үгэ – сүүдтэ зэмэлдэг хүн гээшэ. Бурханда эсэргүүсэгшэ болон ада шүдхэрнүүдэй толгойлогшо хадаа шолмос болон ада шүдхэрнүүд хүнүүдые мэхэлдэг, Бурханда ерэхэдэнь һаалта хэдэг, тэдэниие үхэл руу татадаг. Бурханай урдаһаа буһалгаалһан хүнүүд эрлигэй үгэдэ ороһон байдаг. Шолмосой дууһан диилдэхэ, һүнөөгдэхэ сагынь ерэхэ юм гэжэ Гэршэлгэ гэжэ ном соо хэлэгдэнэ. Библи соохи ондоо нэрэнүүдынь – ороолон, эрлиг, шолмос, Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл, луу.

Эртэ урдын грек хэлэн

Александр Македонскиин дайнуудай удаа грек хэлэн болбол Дундада далайн зүүн талаар ажаһуудаг арадуудай хоорондоо харилсаха хэлэн болоһон байна. Эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүдһээ Хуушан Хэлсээн грек хэлэн дээрэ оршуулагдаа. Шэнэ Хэлсээн хадаа олон хүнүүдэй уншаха аргатай байхын тула грек хэлэн дээрэ бэшээтэй.

Эртэ урдын еврей хэлэн

Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Вавилооной баряанда туугдан ошохоһоо урид израильшуудай диилэнхы хубинь энэ хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг байһан юм. Тэрээн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй олонхи номууд бэшээтэй, гэбэшье баряанһаа бусаһан еврейнүүдэй олонхинь тэдээндэ түрэл арам хэлэн дээрэ ярилсадаг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдэхэ үе сагта еврейнүүд гол түлэб арам хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг, харин ондоо арадтай харилсахадаа, ехэнхи ушарта эртын грек хэлэ хэрэглэдэг байгаа.

Эсооб

Зохид хоншуу үнэртэй ногоон ургамал. Арюудхалгын ёһололой үедэ эсообые уһан гү, али шуһан руу хээд, тэрээгээр хүндэ сүршэдэг байгаа.

Этигэл

Бурханда этигэл, Тэрээнэй хэлэһэн юумэн заатагүй бүтэхэ гэжэ лаб найдал, Бурханай хүсэл бэедээ абалга, Тэрээнэй хэлэһээр бүхы наһаараа ябалга. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэг гээшэ Тэрэниие Бурхамни болон Абарагшамни гэжэ бэедээ даажа абалга болоно.

Эфес

Бага Азиин баруун эрье дээрэ оршодог, Лидия гэжэ гүрэнэй угаа томо хото. Анханһаа Эфес хадаа грек хото байһан, һүүлээрнь Римэй ударидалга доро ороходоо, Римэй эгээ баян Аси можын түб хото болоһон байна. Эфес Римэй хаанта гүрэнэй соёлой, политикын, экономикын түбүүдэй нэгэн байһан, эртэ урда сагта дэлхэйн долоон гайхамшагуудай нэгэн гэжэ тоологдодог Артемидын ордоноор суурхаһан мүн. Энэ хотодо гол түлэб грегүүд болон эллинизмын үеын Бага Азиин олон ондоо арадууд ажаһуудаг байһан, тиибэшье тэндэ иудейнүүд яһала олоор байгаа, тэдэнэй олонхинь Христоосто һүзэгтэй һэн.

Эфод

Шажанай ёһолол хэхэдээ, санаартанай үмдэдэг хамсыгүй хубсаһан. Жэшээлбэл, Бурханай зарлиг мэдэхын тула энэ хубсаһа үмдэдэг байгаа. Зарга шүүгшэдэй ном соо гэрэй онгонуудтай (терафимуудтай) хамта хэлэгдэнэ – тиихэдээ онгоной хубсаһан тухай хэлэгдэжэ магад.

Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Еврей литын түрүүшын авиив һарын (ондоо нэрэнь нисаан) 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байгаа. Энэ һайндэр Паасхын һүүлээр эхилдэг байһан. Долоон үдэрэй хугасаа соо израильшууд Бурханай тэдэниие Египедһээ яаралтайгаар гаргаһые һанадаг байгаа. Гэртээ эһээбэритэй эдеэ, тиихэдэ эһээбэреэр бариһан хилээмэшье барижа болохогүй. Долоон үдэрэй туршада израильшууд гансал эһээбэригүй хилээмэ эдидэг байгаа. Һайндэрэй түрүүшын болон һүүлшын үдэртэ эгээл хүндэтэй суглаанууд болодог, үргэл хэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Паасхын болон Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэрнүүд нэгэ һайндэр гэжэ тоологдодог байһан гээшэ.

Хабсаралта

Хабсаралта

1. УГ ГАРБАЛ

2. Урданай эхэ бэшэгүү

3. Эртын Палестинын нуга нюруунууд

4. Эртэ урдын оршолон

5. Египедһээ Ханаһаан руу

6. Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

7. Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

8. Израиль болон Иудын хаан оронууд

9. Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

10. Иисүүс Христоосой үеын Палестина

11. Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

12. Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

13. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

14. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

15. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

16. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

УГ ГАРБАЛ

Урданай эхэ бэшэгүү

Ленинградай кодекс (Codex Leningradensis), эртын еврей хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй масоредэй эхэ бэшэг, м. э. 1000 оной ойролсоо. Иона лүндэншын Номой хэһэг

Эртын еврей хэлэн дээрэхи Кумраанай эхэ бэшэгүүдэй нэгэн, м. э. Урдахи 100 жэлэй ойролсоо. Исай лүндэншын Номой хэһэг

Септуагинта, эртын грек хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй оршуулга, м. э. 200 оной ойролсоо. Нүүнэй хүбүүн Иисүүсэй Номой хэһэг

52-дохи папирус, эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 125 он. Иоаннын дуулгаһан Һайн Мэдээсэлэй хэһэг

Синайн кодекс (Codex Sinaiticus), эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 340 оной ойролсоо. Матвейн дуулгаһанҺайн Мэдээсэлэй хэһэг

Эртын Палестинын нуга нюруунууд

Эртэ урдын оршолон

Египедһээ Ханаһаан руу

Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

Израиль болон Иудын хаан оронууд

Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

Иисүүс Христоосой үеын Палестина

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

Table of Contents

Библи: Даниил
ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН
ОРОЛТО ҮГЭ

Даниил

- Даниил лүндэншын ном
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12

Үгэ тайлбарилгын толи

Абаралга, Абарагша
Абраһаам
Агууехэ Ирод хаан
Ада шүдхэр, муу һүлдэ
Алба татагша
Аллилуйя
Амгалан байдалай түлөө үргэл
Анаагшууд
Араам хэлэн
Арбанай нэгэ хуби
Арюудхалга
Арюудхалгын ёһолол
Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн
Арюун Һүлдэ
Аси
Ассиири
Аха захатан, удамаршад
Ахамад санаартан
Аһароон
Ашэраа
Баал
Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл
Бага һамган
Болтогой
Буруу номнолтон
Бурхан
Бурханай алдар
Бурханай хүбүүн
Бурханай һүмэ, Һүмэ
Буян хэшэг
Бүреэнүүдэй һайндэр
Бэлгэ отололгын ёһолол
Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн
Бэһээр-Шээбэ, худаг
Вавилоон
Гал тама
Галаад
Галилей
Гуулин далай
Гүгэл
Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ
Гэм зэм хүлисэлгын үргэл
Давид
Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан
Давидай хото
Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ
Дүлгэ тэмдэг
Ева
Египет
Захяа заабари мэдэдэг хүн
Зүблэл
Иерусалим
Израилиин арбан хоёр обог
Израиль
Иисүүс Христоос
Инжир, боди модон
Иордан
Ирод Агрииппа I
Ирод Агрииппа II
Ирод Антипа
Ирод Архелай
Иуда
Иудейнүүд, еврейнүүд
Левидүүд
Ливаан
Лүндэншэн
Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан
Майхангуудай һайндэр
Малхи-Цээдэк
Масаг
Мидиин улас
Моисей
Моолох
Моһааб
Мүргэлэй гэр
Мүргэл, зальбарал
Нангин Бэшэг
Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин
Нангин, гэгээн
Нинэвээ
Номшо хүн, Хуули заадаг багша
Нүгэл
Нүгэл сагааруулгын үргэл
Олива модоной жэмэс
Оливын тоһон
Онгон
Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад
Паасха
Перси
Пилишт, пилиштүүд
Понтий Пилат
Псаалманууд
Рим
Римэй хаан
Рэпаиимүүд
Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн
Саддукейнүүд
Самари
Санаартан
Санзай
Синай
Сион
Сионой Басаган
Смирнэ
Содом ба Гоморро
Соломоон
Суббото
Сээртэй ба сээргүй
Тайган түшэмэл
Талхан үргэл
Тахилай обоонууд
Тиир ба Сидоон
Тоһо түрхихэ, тоһодохо
Түгэс шатаалта үргэл

Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Урим ба туммим
Үзэгдэл
Үнэн шударга
Үргэл үргэлгэ
Үргэлэй хурьган
Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ
Үреэхэ, юрөөхэ
Үхэлэй орон
Фараон, Египедэй хаан
Фарисейнүүд
Хаан түрэ
Халдейшүүд
Ханаһаан
Хараал
Херүүб, херүүбүүд
Хиннээрэт нуур
Хорээб
Хотон хүреэн
Христоос шажантан
Хуушан Хэлсээн
Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн
Хэлсээн
Хэлсээнэй ханза
Хэмоош
Хэрмоон хада
Хэрээһэн
Һайн дуранай үргэл
Һайн Мэдээсэл
Һургаал
Һүзэглэгшэдэй бүлгэм
Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө
Һэлхэ үбшэн
Шаналха, гэмээ мэдэрхэ
Шолмос
Шухуурга
Шэнгэн зүйлөөр үргэл
Шэнэ Хэлсээн
Эдоом
Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг
Эзэн
Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр
Элеон хада
Эллгээмэл, Бурханай элшэ
Элшэн
Эрлиг, шолмос
Эртэ урдын грек хэлэн
Эртэ урдын еврей хэлэн
Эсооб
Этигэл
Эфес
Эфод
Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Хабсаралта

- УГ ГАРБАЛ
- Урданай эхэ бэшэгүү
- Эртын Палестинын нуга нюруунууд
- Эртэ урдын оршолон
- Египедһээ Ханаһаан руу

- Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

- Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс
- Израиль болон Иудын хаан оронууд
- Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон
- Иисүүс Христоосой үеын Палестина
- Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

- Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)